ÂéśšÉç

Diofar chuimhneachain air Somhairle bhon phrògram Eòrpa

Patsi NicCoinnich: Air mo chÚlaibh, chÏ sibh Eilean Ratharsaidh far an do rugadh 's an do thogadh Somhairle MacGill-Eain. Bha Somhairle ainmeil mar sàr bhàrd na Gàidhlig, ach cha b' ann dÏreach ann an Alba a bha meas air an sgrÏobhadh aige. Sgaoil a chliÚ mar bhàrd agus chaidh na dàin aige an eadar-theangachadh gu iomadh cànan Eòrpach. A' toirt Èorpa gu crÏch a-nochd le bhith a' toirt sÚil air a bheatha agus a bhuaidh air litreachas, seo Aonghas Pàdraig Caimbeul...

Aonghas Pàdraig Caimbeul: Tha e iomchaidh gur e an gaol a' cheist mhòr a bh' aig Somhairle MacGill-Eain anns an dàn sin oir b' e gaol a bha ann an teis mheadhan a bheatha agus a bhàrdachd. Cha b' e an gaol a thig agus a dh'fhalbhas mar oiteag gaoithe, ach an gaol a mhaireas, gràdh dÚthcha, gràdh dualchais agus gràdh cridhe. Saoil nach e an gràdh cridhe a tha sin a tha a' bàthadh gach dleastanais eile a tha romhainn a dh' fhàg Somhairle na shàr bhàrd Eòrpach.

Iain Mac a' Ghobhainn: Nam bheachd fhèin 's e a' bhàrdachd as fheàrr a sgrÏobh e a-riamh, an leabhar ud a fhuair mi ann an Sgoil Mhic Neacail bliadhnaichean mòra air ais, Dàin do Eimhir. 'S e sin na h-òrain gaoil agus bha mi a' smaoineachadh a-riamh nach eil bàrd ann coltach ris air a' Ghàidhealtachd no ann an àite sam bith eile airson òrain gaoil. Is bha mise ag ràdh glè thric, gu robh e cho àrd ann ann òrain gaoil ri Catullus no Yates no duine sam bith coltach ris an sin. Agus chanainn-sa gu bheil an cliÚ aige mar bhàrd mÏorbhaileach agus rud a chòrd rium fhèin mu dheidhinn, cha do sgrÏobh e mòran aig an deireadh idir agus tha mi smaoineachadh gur e rud math a bha sin. Cha robh e airson càil a sgrÏobhadh ach rud a bha a' tighinn bhon a' chridhe aige, tha mi a' smaoineachadh.

Seumas Heaney: He was a kind of a rampart, to use one of his own images and you feel that some rampart has fallen and the whole fabric has been a bit shaken. I personally have a great sense of honour and gratitude just for knowing him, because I think all of us are helped if we are alive at the same time as a great figure like Somhairle Maclean. It's easier for us to trust in the utter reality of poetry, trust in it as a necessity because you feel it's verfied by somebody like him. He saved Gaelic poetry, you could say he did, so Sorely did, in this century and therefore in a sense, saved it for all time.

Aonghas Pàdraig Caimbeul: Rugadh Somhairle ann an Ratharsair ann an naoi ceud deug 's a h-aon deug. Chaidh e a dh' àrd sgoil Phort RÏgh ann am fichead 's a h-aon agus a dh'Oilthigh DhÚn Èideann ann am fichead 's a naoi.

Uilleam MacGillIosa: Cha chreid mi nach do dh' fhosgail iomadh doras ron sgoilear òg a bha a' dol dha na h-oilthighean aig an àm sin, tràth anns na deich thar fhicheadan, mar a chanas tu. Bha farsaingeachd ann an saoghal litreachais na Beurla gu mòr, agus bha gluasadan mòra a' dol ann an saoghal poilitigs na h-Eòrpa agus rudan mar sin. Agus bha thu na b' fhaisge air an sin, air cridhe a' ghnothaich nam biodh tu anns an oilthigh aig an àm sin. Bha faireachdainn ann gu faodadh daoine atharrachaidhean a dhèanamh air an t-saoghal agus dh' fharaicheadh tu mar sin gu robh e na do chomas a bhith a' gabhail pàirt anns na gluasadan mòra a bha sin agus tha mi làn chinnteach gun do dh' fhairich Somhairle na dearbh rudan a bha an sin.

Aonghas Pàdraig Caimbeul: Agus 's ann aig an Ïre seo, anns na tricheadan, leis an Roinn Eòrpa air las le brÚidealachd nam facists a rinn Somhairle MacGill-Eain an obair mhòr a thug dha cliÚ mar bhàrd eadar-nàiseanta.

Antonio Givero: Tha na chruthaich agus na chuir Somhairle MacGill-Eain an dàn mu chogadh na Spàinne uabhasach fhèin inntinneach. Tha e eadar-dhealaichte seach bàird eile air a' chuspair, mar eisimpleir na bàird a thàinig dhan Spàinn. Cha b' urrainn dha fhèin tighinn, bha a chosnadh a' cur bacadh air agus bha sin na adhbhar èiginn dha. Agus gluais sin e An Spàinn a ghabhail mar cheann-chuspair a-nochd ann an dusan de na dàin aige. Tha sinn a' faicinn èiginn-sa: Am fan mi? Am falbh mi? Ach cha b' urrainn dha falbh air sgàth adhbharan pearsanta agus lean a theagamh-sa, dh' fhaodadh e a bhith air tachairt ach cha do thachair e. Lean seo ris fad a bheatha.

Aonghas Pàdraig Caimbeul: Chaidh a lèon san dàrna cogadh agus an dèidh greis anns an ospadal, thill e a theagaisg nuair a chrÏochnaich an cogadh sin. Bha e air a bhith a' teagaisg greis ann am Muile far an deach a shàrachadh leis mar a thachair dhan eilean àlainn sin air sgàth nam fuadaichean...

Bha e a' teagaisg cuideachd ann an DÚn Èideann agus mu dheireadh anns A' Phloc, far an robh e na Mhaighstir-sgoile. Chan e a-mhàin gu faiceadh e an t-Eilean Sgitheanach agus Ratharsaidh às an sin, ach cuideachd iomain air an robh e a' cheart cho dèidheil.

Tha beagan is fichead bliadhna bhon a thachair mi fhèin ri Somhairle an toiseach is mi nam oileanach ann an DÚn Èideann. Leugh e mo chuid bhàrdachd agus a-riamh bhon uair sin, chan eil càil nach thuirt e nach do chuidich mi. Bha an sàr bhàrd ro dheònach ginealachan eile a mhisneachadh.

Aonghas Dubh: Bha còig bliadhna fichead an-dèidh dhan an leabhar aige Dàin do Eimhir a thighinn a-mach an toiseach mus faca mise sealladh air a' bhàrdachd aig Somhairle. Bha i a-mach à clò bho chionn iomadh bliadhna, ach nuair a chunnaic mi a' chiad shealladh oirre is chan ann dhen leabhar ach air pìosan pàipeir rhoneo ann an colaiste ann an Glaschu, rinn i dùsgadh mhòr dhomh. Tha mi smaointinn gu robh daoine eile a' tighinn thuige aig an aon àm. Bha iomadh bliadhna ann a bha e dìreach na ainm dhuinn, ach bha grunn againn a thàinig a-mach caran mun an aon àm mar bhàird. Mi-fhèin, clann 'IcGumaraid, Mòrag is Catrìona, Maoilios Caimbeul – ceithir Sgitheanaich. Bha feadhainn eile ri bàrdachd cuideachd ach b' e sinne mar gum biodh a' chiad ghinealach a thàinig às ath-bheothachadh Shomhairle. Bha e mar a thuirt mi, sàmhach. Cha robh guth ri fhaicinn, ri chluinntinn mu dheidhinn a bhàrdachd ach gu robh an leithid ann. Ach nuair a chunnaic sinn i, 's thàinig an uair sin thàinig leabhraichean a-mach, thàinig Four Points of a Saltire is an uair sin thàinig cruinneachaidhean dhen bhàrdachd, rinn e ath-chraoladh orra agus chunnaic sinn anns an fharsaingeachd dè an seòrsa bàird mìorbhaileach a bh' ann.

Aonghas Dòmhnallach: Bha Úidh mhòr aig Somhairle ann an ceòl pÏoba, ach gu h-àraidh ann an ceòl mòr. Leis gu robh eòlas cho farsaing is cho domhainn aig Somhairle air ceòl Gàidhealach, bha e a' tuigsinn cho cudromach is a bha ceòl mòr dha na Gàidheil agus dha ar dualchas. Bha bràthair Shomhairle na phÏobaire agus bha seinneadairean gu leòr anns an teaghlach, agus ged a chanadh Somhairle fhèin nach seinneadh e òran, creid thusa gu robh na foinn aige.

Tha cuimhne agamsa a bhith ann an Èirinn còmhla ris uair agus mi a' cluich ceòl mòr agus gun fhiosda dhomh fhèin chaidh mi dheth agus gu port eile. Agus anns a' bhad, chunnaic mi gun do thuig Somhairle agus chan e idir gun do thuig e, ach bha fios aige dè am port a bha mi a' cluich cuideachd.

Aonghas Pàdraig Caimbeul: Nuair a bhàsaich a bhràthair Calum agus e cho òg, sgrÏobh Somhairle cumha dha...

Tha sin mar sheòrsa de mhac-talla air Hallaig far an tug am bàrd Somhairle MacGill-Eain an guth air ais dha na ginealachan a dh'fhalbh. Agus aig deireadh an latha, is dòcha gur e sin obair is dìleab a' bhàird, a bhith na fhear-labhairt dha dhaoine fhèin – faireachdainnean a chur ann am briathran agus an uair sin sin a leigeil ma sgaoil air feadh an t-saoghail mhòir.