Main content
Litir do Luchd-ionnsachaidh 1151
Litir do Luchd-ionnsachaidh le Ruairidh MacIlleathain. Litir 脿ireamh 1151. Roddy Maclean reads this week's letter for G脿idhlig learners.
Last on
Wed 11 Aug 2021
23:00
麻豆社 Radio nan G脿idheal
More episodes
![]()
Corresponding Litir Bheag
An Litir Bheag 847
Clip
-
Litir do Luchd-ionnsachaidh 1151
Duration: 05:00
Litir 1151: Cath Chromdhail (2)
Bha mi ag innse dhuibh mu bhaile Chromdhail faisg air Baile nan Granndach. Bha cath an sin anns a鈥� bhliadhna sia ceud deug is naochad (1690). Bha am M脿idsear-Seanalair T貌mas Buchan os cionn arm nan Seumasach. Bha na Seumasaich a鈥� feuchainn ri Seumas VII a chur air ais air an r矛gh-chathair.聽
As t-Earrach bha na daoine trang air obair-fearainn. Mar sin, cha b鈥� urrainn do Bhuchan armailt mh貌r a chur ri ch猫ile. Bha d霉il gum biodh c貌rr math is m矛le saighdear aige, ach dh鈥檉halbh feadhainn dhiubh. Tha cuid dhen bheachd nach robh aige ach ochd ceud saighdear. Bha iad ann am meadhan na G脿idhealtachd 鈥� ann am B脿ideanach is Srath Sp猫. Bha iad air an rathad don ear-thuath far an robh iad an d貌chas tuilleadh shaighdearan a lorg. Bha iad a鈥� leantainn Uisge Sp猫 leis an t-sruth.
Ged a bhuineadh e do Shiorrachd Obar Dheathain, bha Buchan air a bhith thall thairis airson 霉ine mh貌r. 始S d貌cha nach robh e cho e貌lach air suidheachadh na h-Alba 始s a bu ch貌ir. Thug na h-oifigearan Albannach aige rabhadh dha 鈥� gun a bhith a鈥� dol seachad air Uisge Neithich. Ach cha do ghabh e ris a鈥� chomhairle aca. Chum e a' dol seachad air Uisge Neithich gus an do r脿inig e Crom Dhail.聽
Thog an armailt aige campa an sin air an latha mu dheireadh dhen Ghiblean. 始S d貌cha gun robh cuid de na h-oifigearan a鈥� fuireach ann an Caisteal an Leathann-ruigh, a tha an-diugh na thobhta.
Gu m矛-fhortanach dhaibh, bha armailt na bu mhotha aig an riaghaltas a鈥� teannadh dl霉th. Bha i fo chomannd an Ridire Th貌mais Mhic an L猫igh a bha st猫idhichte ann an Inbhir Nis. R脿inig iad bruach thall na h-aibhne gu sear air far a bheil Baile nan Granndach an-diugh. Cha robh eadar iad fh猫in agus armailt nan Seumasach ach Uisge Sp猫. Agus bha gu le貌r de na saighdearan air muin-eich. Cha bhiodh an abhainn a鈥� cur stad orra.聽
Sheinn cuideigin an clag anns an eaglais mar rabhadh. Th貌isich na saighdearan Seumasach air gluasad gu talamh na b鈥� 脿irde. R脿inig iad leathad a tha a鈥� dol a dh鈥檌onnsaigh Beinn Chromdhail. Agus sin far an robh an t-sabaid fhuilteach. Cha do sheas na Seumasaich fada.聽
Gu fortanach dhaibh th脿inig ce貌 a-nuas orra bhon mhonadh. Chuir sin stad air a鈥� mharc-shluagh bho bhith gan leantainn. Agus theich feadhainn aca. Ach chaill na Seumasaich mu leth dhen armailt aca, eadar mairbh agus pr矛osanaich.聽
Air bl脿r a鈥� chatha an-diugh, thathar a鈥� comharrachadh 鈥�Clach nam P矛obair鈥� 鈥� clach a sheasas leatha fh猫in. Thathar a鈥� cumail a-mach gun do sheinn p矛obairean an cuid ph矛oban an sin mar bhrosnachadh do na saighdearan. Is iongantach mura robh iad air am marbhadh le saighdearan an riaghaltais.
B鈥� e Cath Chromdhail an cath m貌r mu dheireadh ann am Breatainn anns an t-seachdamh linn deug. Thug e gu cr矛ch iomairt nan Seumasach ann an Alba mus do dh鈥櫭╥rich iad a-rithist ann an seachd ceud deug is c貌ig-deug (1715) 脿s leth mac Sheumais VII.
Cha robh c霉isean uile-gu-l猫ir seachad airson Sheumais VII le Cath Chromdhail, ge-t脿. Lean an seann R矛gh air airson greis ann an 脠irinn. Ach d矛reach d脿 mh矛os an d猫idh a鈥� chall ann an Cromdhail bha Cath na B贸inne ann an Eirinn, far an do chaill Seumas gu dubh. Tr矛 m矛osan an d猫idh sin, theich e don Fhraing. Cha do thill e a-chaoidh.
As t-Earrach bha na daoine trang air obair-fearainn. Mar sin, cha b鈥� urrainn do Bhuchan armailt mh貌r a chur ri ch猫ile. Bha d霉il gum biodh c貌rr math is m矛le saighdear aige, ach dh鈥檉halbh feadhainn dhiubh. Tha cuid dhen bheachd nach robh aige ach ochd ceud saighdear. Bha iad ann am meadhan na G脿idhealtachd 鈥� ann am B脿ideanach is Srath Sp猫. Bha iad air an rathad don ear-thuath far an robh iad an d貌chas tuilleadh shaighdearan a lorg. Bha iad a鈥� leantainn Uisge Sp猫 leis an t-sruth.
Ged a bhuineadh e do Shiorrachd Obar Dheathain, bha Buchan air a bhith thall thairis airson 霉ine mh貌r. 始S d貌cha nach robh e cho e貌lach air suidheachadh na h-Alba 始s a bu ch貌ir. Thug na h-oifigearan Albannach aige rabhadh dha 鈥� gun a bhith a鈥� dol seachad air Uisge Neithich. Ach cha do ghabh e ris a鈥� chomhairle aca. Chum e a' dol seachad air Uisge Neithich gus an do r脿inig e Crom Dhail.聽
Thog an armailt aige campa an sin air an latha mu dheireadh dhen Ghiblean. 始S d貌cha gun robh cuid de na h-oifigearan a鈥� fuireach ann an Caisteal an Leathann-ruigh, a tha an-diugh na thobhta.
Gu m矛-fhortanach dhaibh, bha armailt na bu mhotha aig an riaghaltas a鈥� teannadh dl霉th. Bha i fo chomannd an Ridire Th貌mais Mhic an L猫igh a bha st猫idhichte ann an Inbhir Nis. R脿inig iad bruach thall na h-aibhne gu sear air far a bheil Baile nan Granndach an-diugh. Cha robh eadar iad fh猫in agus armailt nan Seumasach ach Uisge Sp猫. Agus bha gu le貌r de na saighdearan air muin-eich. Cha bhiodh an abhainn a鈥� cur stad orra.聽
Sheinn cuideigin an clag anns an eaglais mar rabhadh. Th貌isich na saighdearan Seumasach air gluasad gu talamh na b鈥� 脿irde. R脿inig iad leathad a tha a鈥� dol a dh鈥檌onnsaigh Beinn Chromdhail. Agus sin far an robh an t-sabaid fhuilteach. Cha do sheas na Seumasaich fada.聽
Gu fortanach dhaibh th脿inig ce貌 a-nuas orra bhon mhonadh. Chuir sin stad air a鈥� mharc-shluagh bho bhith gan leantainn. Agus theich feadhainn aca. Ach chaill na Seumasaich mu leth dhen armailt aca, eadar mairbh agus pr矛osanaich.聽
Air bl脿r a鈥� chatha an-diugh, thathar a鈥� comharrachadh 鈥�Clach nam P矛obair鈥� 鈥� clach a sheasas leatha fh猫in. Thathar a鈥� cumail a-mach gun do sheinn p矛obairean an cuid ph矛oban an sin mar bhrosnachadh do na saighdearan. Is iongantach mura robh iad air am marbhadh le saighdearan an riaghaltais.
B鈥� e Cath Chromdhail an cath m貌r mu dheireadh ann am Breatainn anns an t-seachdamh linn deug. Thug e gu cr矛ch iomairt nan Seumasach ann an Alba mus do dh鈥櫭╥rich iad a-rithist ann an seachd ceud deug is c貌ig-deug (1715) 脿s leth mac Sheumais VII.
Cha robh c霉isean uile-gu-l猫ir seachad airson Sheumais VII le Cath Chromdhail, ge-t脿. Lean an seann R矛gh air airson greis ann an 脠irinn. Ach d矛reach d脿 mh矛os an d猫idh a鈥� chall ann an Cromdhail bha Cath na B贸inne ann an Eirinn, far an do chaill Seumas gu dubh. Tr矛 m矛osan an d猫idh sin, theich e don Fhraing. Cha do thill e a-chaoidh.
Faclan na Litreach
Faclan na Litreach: Baile nan Granndach: Grantown-on-Spey; cath: battle; r矛gh-chathair: throne; B脿ideanach is Srath Sp猫: Badenoch and Strathspey; Caisteal an Leathann-ruigh: Lethendry Castle; leathad: slope; Beinn Chromdhail: The Cromdale Hills; bl脿r a鈥� chatha: battlefield; Cath na B贸inne: The Battle of the Boyne.
Abairtean na Litreach
Abairtean na Litreach: As t-Earrach bha na daoine trang air obair-fearainn: in the Spring people were busy with agricultural work; cha b鈥� urrainn do Bhuchan armailt mh貌r a chur ri ch猫ile: Buchan could not create a large army; air an rathad don ear-thuath far an robh iad an d貌chas tuilleadh shaighdearan a lorg: on the way to the north-east where they were hoping to find more soldiers; bha iad a鈥� leantainn Uisge Sp猫 leis an t-sruth: they were following the River Spey downriver; thug na h-oifigearan Albannach aige rabhadh dha: his Scottish officers warned him; gun a bhith a鈥� dol seachad air Uisge Neithich: not to go past the Nethy River; an latha mu dheireadh dhen Ghiblean: the last day of April; bha armailt na bu mhotha aig an riaghaltas a鈥� teannadh dl霉th: a bigger government force was coming close; fo chomannd an Ridire Th貌mais Mhic an L猫igh: under the command of Sir Thomas Livingstone; bruach thall na h-aibhne: the far bank of the river; bha gu le貌r de na saighdearan air muin-eich: many of the soldiers were on horseback; sheinn cuideigin an clag anns an eaglais mar rabhadh: somebody rang the bell in the church as a warning; sin far an robh an t-sabaid fhuilteach: that鈥檚 where the bloody fighting was; th脿inig ce貌 a-nuas orra: mist came down upon them; leth dhen armailt aca, eadar mairbh agus pr矛osanaich: half of their army, between dead and prisoners; is iongantach mura robh iad air am marbhadh: it鈥檚 likely they were killed; thug e gu cr矛ch iomairt nan Seumasach: it brought the Jacobite campaign to an end; cha robh c霉isean uile-gu-l猫ir seachad: matters were not entirely over.
Puing-ch脿nain na Litreach
Puing-ch脿nain na Litreach: Clach nam P矛obair: the stone of the pipers. This by all accounts refers to pipers in the plural. The Ordnance Survey Name Book says it is where 鈥榯he pipers of the Scottish Army [sic] sat during the progress of the battle鈥�. In modern Gaelic we would default to Clach nam P矛obairean, looking for a broad end to a noun in the genitive plural but the name dates, at least according to tradition, to 1690 and follows a model where the genitive plural is the same as the nominative singular form of a noun (although this generally applies to nouns with broad endings).
Gn脿thas-cainnt na Litreach
Gn脿thas-cainnt na Litreach: Cha do thill e a-chaoidh: he never returned.
Broadcasts
- Sun 8 Aug 2021 22:30麻豆社 Radio nan G脿idheal
- Wed 11 Aug 2021 23:00麻豆社 Radio nan G脿idheal
Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic
Tha Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic (le PDFs)
All letters
Tha na litrichean uile an seo / The letters are available here
Podcast: Litir do Luchd-ionnsachaidh
Letter To Gaelic Learners
Podcast
-
Litir do Luchd-ionnsachaidh
Litrichean Gaidhlig do luchd-ionnsachaidh. Gaelic letters for students of the language.
