Main content

Litir do Luchd-ionnsachaidh 1295

Litir do Luchd-ionnsachaidh le Ruairidh MacIlleathain. Litir 脿ireamh 1295. Roddy Maclean reads this week's letter for G脿idhlig learners.

Available now

5 minutes

Last on

Sun 12 May 2024 13:55

Clip

Litir 1295: 'Cathair' (1)

Tha mi cinnteach gu bheil sibh e貌lach air an fhacal cathair. Seo na chanas am faclair Br矛gh nam Facal: Cathair: Suidheachan, mar as trice le c霉l; s猫ithear.

Thathar a鈥� smaoineachadh gun t脿inig am facal cathair a-steach don Gh脿idhlig bhon Laidinn cathedra. Agus fhuair na R貌manaich am facal sin roimhe bho na seann Ghreugaich. Tha am faclair Laidinn agam ag innse seo dhomh: Cathedra: armchair, sedan chair, teacher鈥檚 chair. Th脿inig d脿 fhacal chumanta a-steach don Bheurla bhon dearbh fhreumh Laidinn 鈥� chair agus cathedral.

Tha faclair Dwelly ag innse seo dhuinn: Cathair: chair, seat, bench, throne. Airson d猫anamh soilleir gu bheil sinn a鈥� bruidhinn mu throne, seach cathair air choreigin eile, canaidh sinn 谤矛驳丑-肠丑补迟丑补颈谤 oir bidh r矛gh na shuidhe oirre aig amannan. R矛gh-chathair.聽

Tha ciall eile air cathair, ge-t脿. Ann am Br矛gh nam Facal, seo e: Cathair: baile gl猫 mh貌r, nas cudromaiche na 产补颈濒别-尘貌谤. No, ann am faclair Dwelly 鈥� town, city, fortified city. Thug Alasdair MacBheathain s霉il air cathair anns an fhaclair aige 鈥�An Etymological Dictionary of the Gaelic Language鈥�. Ghabh e ris gun t脿inig cathair bho cathedra nuair a tha e a鈥� ciallachadh 鈥�chair, seat鈥�. Ach bha e dhen bheachd gu bheil a鈥� chiall eile a鈥� ceangal an fhacail ri castrum ann an Laidinn, agus caer ann an Cuimris. Chan eil a h-uile duine 鈥� ann an Alba no anns a鈥� Chuimrigh 鈥� a鈥� dol le sin.

Cha bu ch貌ir a bhith na iongnadh gu bheil ceangal ann eadar cathair agus 产补颈濒别-尘貌谤. Bha cathair a鈥� seasamh airson cathedra 鈥� a鈥� chathair mh貌r thogte anns am biodh easbaig na shuidhe. Agus, ann an cuid de dh霉thchannan, ann an l脿ithean tr脿tha na h-Eaglaise, b鈥� e 鈥槻咕北舯�-尘貌谤鈥� no city baile anns an robh eaglais aig easbaig. Canaidh sinn cathedral ri eaglais aig easbaig ann am Beurla. Agus d猫 a鈥� Gh脿idhlig a th鈥� air cathedral? Tha 鈥� cathair-eaglais.

Mar sin, tha cathair leatha fh猫in a鈥� ciallachadh 鈥�city鈥� cuideachd. Cathair no cathair-bhaile. Airson 鈥�the city centre鈥�, canaidh sinn meadhan a鈥� bhaile, meadhan a鈥� chathair-bhaile no meadhan na cathrach.

Nise, tha ciall eile air cathair agus chithear sin air mapaichean. Tha Dwelly ga aithris mar 鈥�knoll, hillock, fairy-knoll鈥�. Saoilidh mi gu bheil e co-cheangailte ri sluagh no gaisgeach 鈥� 脿ite daingeann anns am biodh iadsan no esan a鈥� fuireach.聽

Tha am facal cadair no cader ann an Cuimris ag obair anns an aon d貌igh. Tha e a鈥� ciallachadh 鈥�chair鈥� ach cuideachd 鈥�stronghold, fort or mountain shaped like a chair鈥�. Tha beinn ainmeil anns a鈥� Chuimrigh air a bheil Cader Idris. Tha sin a鈥� ciallachadh Cathair Idris. B鈥� e Idris an 诲脿谤苍补 cuid famhair ann am beul-aithris no prionnsa Cuimreach anns na meadhan-aoisean 鈥� Idris ap Gwyddno.聽

A bheil am facal cathair a鈥� nochdadh ann an co-cheangal ri cnuic no beanntan ann an ainmean-脿ite G脿idhlig mar a tha sa Chuimrigh? Uill, tha 鈥� agus bheir sinn s霉il orra an-ath-sheachdain.

Faclan na Litreach

Faclan na Litreach: Alasdair MacBheathain: Alexander MacBain; l脿ithean tr脿tha; early days; sluagh: host, group of people; daingeann: fortified; Cuimris: Welsh language.

Abairtean na Litreach

Abairtean na Litreach: gun t脿inig am facal a-steach don Gh脿idhlig bhon Laidinn: that the word came into Gaelic from the Latin; fhuair na R貌manaich am facal sin roimhe bho na seann Ghreugaich: the Romans got that word previously from the Ancient Greeks; th脿inig d脿 fhacal chumanta a-steach don Bheurla bhon dearbh fhreumh Laidinn: two common words came into the English language from the very same Latin root; airson d猫anamh soilleir gu bheil sinn a鈥� bruidhinn mu: to make clear that we are speaking about; seach cathair air choreigin eile: rather than some other chair; bha e dhen bheachd gu bheil a鈥� chiall eile a鈥� ceangal an fhacail ri: he reckoned that the other meaning links the word to; cha bu ch貌ir a bhith na iongnadh gu bheil: it shouldn鈥檛 be a surprise that; a鈥� chathair mh貌r thogte anns am biodh easbaig na shuidhe: the large raised chair in which a bishop would sit; chithear sin air mapaichean: that can be seen on maps; tha beinn ainmeil anns a鈥� Chuimrigh air a bheil X: there is a famous mountain in Wales called X; a bheil am facal cathair a鈥� nochdadh ann an co-cheangal ri cnuic no beanntan ann an ainmean-脿ite G脿idhlig?: does the word cathair appear [is it appearing] in connection with hills of mountains in Gaelic place names?

Puing-ch脿nain na Litreach

Puing-ch脿nain na Litreach: B鈥� e Idris an 诲脿谤苍补 cuid famhair ann am beul-aithris no prionnsa Cuimreach anns na meadhan-aoisean: Idris was either a giant in oral tradition or a Welsh prince in the middle ages. Although 诲脿谤苍补 means 鈥榮econd鈥� in a series, it is also used idiomatically to indicate one of a pair (as in air an 诲脿谤苍补 l脿imh 鈥�one the one hand鈥�). Thus, it can be used for a choice of one out of two as in bidh an 诲脿谤苍补 cuid Seumas no a bhr脿thair ann 鈥�either James or his brother will be there鈥�.

Gn脿thas-cainnt na Litreach

Gn脿thas-cainnt na Litreach: Chan eil a h-uile duine a鈥� dol le sin: not everybody agrees with that.

Broadcast

  • Sun 12 May 2024 13:55

Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic

Tha Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic (le PDFs)

All letters

Tha na litrichean uile an seo / The letters are available here

Podcast: Litir do Luchd-ionnsachaidh

Letter To Gaelic Learners

Podcast