Main content
Sorry, this episode is not currently available

A letter for Gaelic learners with Roddy MacLean.

Clip

Litir 316: Androcles agus an Le貌mhann

Tha e iongantach cho tric 鈥檚 a tha am facal 鈥淪pion鈥 a鈥 nochdadh ann an ainmean-脿ite air feadh an t-saoghail. Bidh fios agaibh, 鈥檚 d貌cha, gu bheil am facal G脿idhlig sp矛on a鈥 ciallachadh 鈥渁鈥 tarraing rudeigin 脿-mach鈥. Mar eisimpleir, ma bheir sinn r霉sg bho chaora le bhith a鈥 tarraing na cl貌imhe dhith, an 脿ite a bhith a鈥 gearradh na cl貌imhe le deamhais, canaidh sinn gu bheil sinn 鈥済a sp矛onadh鈥.

Bhithinn a鈥 marbhadh is a鈥 sp矛onadh chearc nuair a bha cearcan agam. Cha do ch貌rd e rium idir. Ach 鈥檚 e an aon sp矛onadh a bhios mi a鈥 d猫anamh an-diugh 鈥 sp矛onadh nan luibhean anns an leas. Chan eil sin a鈥 c貌rdadh rium nas m貌!

鈥橲 e aon d貌igh airson 鈥渆radicate鈥 a r脿dh ann an G脿idhlig 鈥 sp矛on 脿s a鈥 bhun. Sp矛on 脿s a鈥 bhun. Ach chan eil sin ag obair leis na luibhean anns an leas. Faodaidh mi an sp矛onadh 脿s a鈥 bhun, ceart gu le貌r, ach chan fhaigh mi cuidhteas iad a-chaoidh! Chan e eradication a bhios ann idir!

Anns a鈥 Mhonadh Ruadh tha cnoc creagach ann a tha ainmichte air a鈥 mhap mar Spion Rocks. Am measg nan ainmean G脿idhlig a tha timcheall air, mar Coire Ruairidh, Cnap Leum an Easaich agus Leacann a鈥 Bhothain Dhuibh, tha an t-ainm Beurla seo ann 鈥 Spion Rocks.

D猫 thachair ann? An robhar a鈥 sp矛onadh chearc-fraoich ann? An robhar a鈥 sp矛onadh cl貌imhe chaorach ann? No an robhar a鈥 sp矛onadh fraoch airson a thoirt dhachaigh? Uill, cha chreid mi gu robhar a鈥 sp矛onadh rud sam bith. Cha chreid mi gur ann 脿s a鈥 Gh脿idhlig a th脿inig Spion ann an Spion Rocks.

Is iomadh 脿ite ann an Iompaireachd Bhreatainn anns an do nochd an t-ainm Spion tr脿th san fhicheadamh linn, oir th脿inig saighdearan dhachaigh bhon chogadh ann an Afraga a Deas. Anns an Fhaoilleach anns a鈥 bhliadhna naoi ceud deug (1900), bha bl脿r fuilteach ann an 脿ite air a bheil Spion Kop. Rinn na Boers a鈥 ch霉is air na Breatannaich ann a sin. An l脿 an-diugh, tha Spion agus Spion Kop a鈥 nochdadh mar ainmean-脿ite ann am m貌ran d霉thchannan. Tha bailtean ann an sg矛rean cho fad鈥 air falbh o ch猫ile ri meadhan Shasainn agus Cuimrigh Nuadh a Deas air a bheil 鈥淪pion Kop鈥 mar ainm.

Bidh sibh e貌lach, ma tha 霉idh agaibh ann am ball-coise, air aon cheann de stadium sgioba Liverpool air a bheil 鈥淭he Kop鈥. 鈥橲 e 鈥淭he Spion Kop鈥 a bh鈥 air o shean.

鈥橲 e ainm Afrikaans a th鈥 ann an Spion Kop. Tha e a鈥 ciallachadh 鈥渃noc-faire鈥.鈥橲 e sin 脿ite far am faighear sealladh dhen d霉thaich timcheall. Cnoc-faire. Dh鈥檃inmich na voortrekkers e ann an ochd ceud deug, trithead 鈥檚 a c貌ig (1835).

Chan eil mi cinnteach d猫 cho tric 鈥檚 a chunnaic na voortrekkers le貌mhainn. Ach tha le貌mhainn gu cinnteach ann am p脿irtean de dh鈥橝fraga a Deas. A bheil cuimhne agaibh air an t-seann sgeulachd anns a bheil an le貌mhann agus an tr脿ill? Bha iad c貌mhla ann an raon-sabaid. Gu h-iongantach cha do mharbh an le貌mhann an tr脿ill. Carson? Bha e ga aithneachadh. Chuidich an tr脿ill an le貌mhann roimhe. 鈥橲 e Androcles an t-ainm a bh鈥 air an tr脿ill. Bha e air droigheann a thoirt a-mach 脿 sp貌g an le貌mhainn. Bha e air an droigheann a sp矛onadh.

Faclan na seachdaine

Faclan na seachdaine: iongantach/gu h-iongantach: surprising/surprisingly; deamhais: hand-shears; Am Monadh Ruadh: The Cairngorms; iompaireachd: empire.

Abairtean na seachdaine

Abairtean na seachdaine: ann an ainmean-脿ite air feadh an t-saoghail: in place names throughout the world; ma bheir sinn r霉sg bho chaora: if we take a fleece from a sheep; le bhith a鈥 tarraing na cl貌imhe dhith: by pulling the wool off it; sp矛onadh nan luibhean anns an leas: pulling the weeds in the garden; chan eil sin a鈥 c貌rdadh rium nas m貌: I don鈥檛 enjoy that either; tha cnoc creagach ann a tha ainmichte: there is a rocky hill there which is named; Cnap Leum an Easaich: the knob of the cataract-leap; Leacann a鈥 Bhothain Dhuibh: the slope of the black bothy; an robhar a鈥 sp矛onadh chearc-fraoich ann?: were grouse plucked there?; an robhar a鈥 sp矛onadh cl貌imhe chaorach ann?: were sheep plucked of their fleeces there?; an robhar a鈥 sp矛onadh fraoch?: was heather pulled? [eg for thatching]; rinn X a鈥 ch霉is air Y: X defeated Y; Cuimrigh Nuadh a Deas: New South Wales; ma tha 霉idh agaibh ann am ball-coise: if you are interested in football; cnoc-faire: lookout-hill; far am faighear sealladh: where a view is obtained; tha le貌mhainn ann am p脿irtean de dh鈥橝fraga a Deas: there are lions in parts of South Africa; bha iad c貌mhla ann an raon-sabaid: they were together in a fighting-arena; cha do mharbh an le貌mhann an tr脿ill: the lion didn鈥檛 kill the slave: bha e air droigheann a thoirt a-mach 脿 sp貌g an le貌mhainn: he had pulled a thorn from the lion鈥檚 paw.

Puing-ch脿nain na seachdaine

Puing-ch脿nain na seachdaine: Bhithinn a鈥 marbhadh is a鈥 sp矛onadh chearc nuair a bha cearcan agam: I would kill and pluck hens when I had hens. Why did I use bhithinn here 鈥 it is the first person singular of the conditional of the verb 鈥渢o be鈥? The reason is that the conditional also stands for the past habitual 鈥 it is the verbal mood to be used when describing past actions that took place on a regular or repeated basis, rather than as a one-off. Chearc is the indefinite genitive plural 鈥 it is in the genitive following the verbal nouns a鈥 marbhadh and a鈥 sp矛onadh. Some people would say chearcan today but I have kept to traditional usage 鈥 and a hen-house [house of hens] is still called a taigh-chearc not a taigh-chearcan.

Gn脿ths-cainnt na seachdaine

Gn脿ths-cainnt na seachdaine: Sp矛on 脿s a鈥 bhun: eradicate. Thathar a鈥 feuchainn ri a sp矛onadh 脿s a鈥 bhun: they are trying to eradicate it. Faodaidh mi an sp矛onadh 脿s a鈥 bhun, ceart gu le貌r, ach chan fhaigh mi cuidhteas iad a-chaoidh: this is a play on the idiom because sp矛onadh 脿s a鈥 bhun literally means 鈥減ulling out by the root鈥. I might pull the weeds out by the root, but I will never get rid of them 鈥 so the idiom doesn鈥檛 quite work for weeds 鈥 which can never be eradicated!

Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic

Tha Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic (le PDFs)

All letters

Tha na litrichean uile an seo / The letters are available here

Podcast: Litir do Luchd-ionnsachaidh

Letter To Gaelic Learners

Podcast