Â鶹Éç

An t-Urr. Coinneach MacLeòid

Ann an Gairm, Àireamh 7, chuireadh a' cheist air an luchd-leughaidh, "An aithne dhuibh An t-Oll. Urr. Coinneach MacLeòid?" agus thòisich freagairt na ceist mar seo:

"Cha do rugadh Coinneach MacLeòid ann. Thàinig e a-mach à sìdhean ann an Eilean Eige anns a' bhliadhna l871 an uair a bha Dòmhnall MacLeòid às Uige an Eilein Sgitheanaich na mhaighstir-sgoile anns an eilean.

Mar is trice, tha daoine a thàinig don t-saoghal seo ann an l87l ceithir fichead bliadhna 's a trì air a' bhliadhna seo. Ach tha e duilich a ràdh dè 'n aois a tha 'n t-Ollamh Coinneach, oir tha e air a bhith a' fàs òg bhon a bha e dà fhichead!

Tha e gu slàn, fallainn ann an Dùn Èideann agus chan eil ach dà rud ceàrr - chan eil e ann am fianais na mara agus tha na seann chàirdean a bh' aige air fàs cho somalta agus nach eil spòrs sam bith annta!"

Bha seo ann an 1954, a' bhliadhna mus do chaochail Coinneach MacLeòid. Rugadh e ann an Sannda Bheag, ann an Eige, far an robh athair, a bhuineadh don Eilean Sgitheanach, na mhaighstir-sgoile aig an àm. Thogadh a mhàthair, Seònaid Humphrey, an Cùl-cinn Asainte.

Tha e coltach gur ann bho thaobh athair a fhuair e an ùidh agus an t-eòlas a bha aige air beul-aithris agus ceòl.

Bha piuthar athar, Sèonaid NicLeoid, a' fuireach còmhla riutha ann an Eige agus na òige thog Coinneach mòran òrain bhuaipe, gu leòr dhiubh sin a nochd anns na leabhraichean Songs of the Hebrides.

Tha sealladh air Seònaid ri fhaighinn ann an Carmina Gadelica, Leabhar 5, is Coinneach air chuairt an Eige ann an 1905 còmhla ri Alasdair MacIlleMhìcheil. Dh'innis i dhaibh mu a daoine:

"Bha cuideachd m' athair, Clann a' Chomhairlich, iomraiteach airson seann òran is nithean den t-seòrsa sin. Nach ann mun deidhinn a thuirteadh nach do chaill iad bàrdachd no beul-aithris riamh, ach a' sìor chur ris a' chàrn."

Air prògram Gàidhlig a' BhBC air 26/11/1936, chaidh a ràdh mu dheidhinn Choinnich:

"An làithean òige bha e ag òl à dà fhuaran anns an robh beò-uisge litreachais – fuaran Mhic 'ic Ailein agus fuaran Dhùn Bheagain agus Ròdail."

Aig aois 13 dh'fhàg Coinneach Eige agus chaidh e do Sgoil Raining ann an Inbhir Nis far an tug an sgoilear ainmeil An t-Oll. Alasdair MacGilleBhàin buaidh mhòr air. Bha MacGilleBhàin cuideachd na fhear-cruinneachaidh òrain agus beul-aithris agus bhrosnaich e Coinneach gu dhol an sàs ann an obair-cruinneachaidh cuideachd.

À Sgoil Raining, chaidh Coinneach MacLeòid do dh'Oilthigh Ghlaschu. Ach, mar thoradh air cion slàinte, b' fheudar dha fàgail. Ach cha do chuir a' bhuille seo bacadh air an ionnsachadh, mar a dh'innis Aonghas MacDhonnchaidh, a bha eòlach air, ann an Gairm, Àireamh 20, Samhradh 1957:

"Fhuair e cothrom on duine chòir, an Ridire Uilleam MacFhionghain, a rugadh an Ceannloch, cuairt a chur san Àird an Ear air tè de na soithichean aige. Bha e mu fhichead bliadhna aig an àm. Fhuair e na b' fheàrr, agus ged a chaidh bacadh air an car fòghlaim aig an àm, chuir e ùine seachad na shoisgeulach an dusan àite sa Ghàidhealtachd mus do shuidhicheadh e na mhinistear air sgìre Cholbhasa agus Orasaidh - "Orasaidh nan ceall 's nan dìdean", mar theireadh e fhèin - agus chuir e mar sin eòlas air cainnt agus cleachdadh nan Gàidheal a tuath agus a deas. Cha robh dual-chainntean eilean no am mòrthir nach b' aithne dha."

Agus a rèir coltais bha a' bhuil air a' Ghàidhlig aige fhèin, mar a sgrìobh MacDhonnchaidh:

"Bha Gàidhlig Choinnich 'icLeòid cho coileanta 's nach iarradh duine sgur ga èisteachd. An dèidh dha innseadh dhuinn mu chuideigin a thuirt ris gum maireadh a' Ghàidhlig a' leithid seo do dh'ùine, chuir e ann an dà dhòigh dhuinn e, ag ràdh gu robh am fear a bha an seo a' gealltainn saoghal do ar cànain sìos chun an t-siathamh glùin.

Chuir e an uair sin air dhòigh eile e, agus ged a bha sinn den bheachd gur h-ann glè spìocach a bha am fear ud, ge be cò e, bha an dòigh anns an do chuir Coinneach e na annas do mhòran.

"A' Ghàidlig", arsa Coinneach, "aig a' mhac; a' Ghàidhlig aig an ogha; a' Ghàidhlig aig an iar-ogha; a' Ghàidhlig aig an dubh-ogha; a' Ghàidhlig aig an fhionn-ogha; agus a' Ghàidhlig aig iar-ogha an dubh-ogha".

Thug Coinneach MacLeòid mòran taic is cuideachadh do Mharsaili Cheanadach Fhrisealach agus tha e cinnteach nach biodh ise air leithid a dhèanamh às aonais-san. Chuir iad a-mach ceithir leabhraichean còmhla fo na tiotalan Songs of the Hebrides (eadar 1909 agus 1921) agus From the Hebrides, greis an dèidh sin.

Ann an litir gu caraid dh'innis e mun dòigh anns an robh e ga cuideachadh:

"Nuair a bha facail mhatha aig na fuinn cheana, bha an obair furasta gu leòr. Cha robh againn ach Beurla a chuir orra mar a b' fheàrr a b' urrainn dhuinn. Ach bha mòran de na fuinn gun fhacail idir. Cha robh iad ach mar gum biodh a' snàmh anns a' ghaoith, agus, am bitheantas, 's ann agamsa a bha ris na fuinn sin a cheangal ri smaointinn no ri sgeul."

Tha an t-òran Triall Mara na h-Ì na eisimpleir den obair aig Coinneach. Sgrìobh e e mar gum b' e iorram a bh' ann, a bhite a' gabhail is corp Rìgh na h-Alba ga aiseag a-null gu talamh coisrigte Eilean Ì.

Air prògram Gàidhlig a' BhBC, air 26/11/1936, dh'innis caraid:

"Tha e fhèin a' cumail a-mach nach ann d'a dheòin a thòisich e air bàrdachd idir ach dìreach gu robh feum aig fuinn air facail. Is minig a thuirt e fhèin gur e rosg mòran is àill leis a bhith sgrìobhadh na bàrdachd, ach is e ar beachd-ne gur e bàrdachd a th' as na h-uile facal a tha e a' sgrìobhadh co-dhiù a tha e na rosg no na ranntachd.

Ars esan rium uaireigin, "Mur b' e na fuinn cha tugainn bonn-na-h-ochd air na facail."

Leughar ann an Gairm, Àireamh 7, An t-Earrach 1954:

"Ann an Giogha sguir e a' sgrìobhadh litrichean! Bhiodh "Marsaili nan Òran" an còmhnaidh às a dhèidh le fuinn 's le bìdeagan de fhuinn a lorg i, agus i ag iarraidh fhacal.

Bha Coinneach a' fàs sgìth den ghnothaich agus sguir e a sgrìobhadh thuice-se an toiseach. Ach an uair a chuala i gum biodh e a' sgrìobhadh gu feadhainn eile, ghabh i an caothach agus b' fheudar dha sguir a sgrìobhadh chun a h-uile duine a bh' ann!"

"Cha robh mise na mo bhàrd riamh," arsa Coinneach MacLeòid. "Cha bhithinn ach a' càireadh bhloighean a b' fhiach an càireadh, agus a' cur dreach ùr air rudan air nach robh dreach bho thùs.""

Thug Oilthigh Chill Rìbhinn urram "Ollamh" do Choinneach MacLeòid airson na rinn e don Eaglais. Bha e cuideachd ainmeil, agus airidh air a chumail air chuimhne, mar sgrìobhaiche rosg:

"Cha robh mòran a chuir peann ri pàipear riamh a chuir an snas a chuir e air na dh'fhàg e. Tha 'Là 's Bliadhna leis na h-Eòin' am measg litreachas cho laghach, brèagha 's a th' againn – làn de ghliocas; làn den choibhneas; làn de bhlàths. Làn de na rudan den bheil Coinneach MacLeòid fhèin làn."

Chaochail Coinneach MacLeoid ann an 1955.