Â鶹Éç

Catrìona NicNèill

'S ann às a' Ghleann am Barraigh a bha Catrìona Cecilia NicNèill, Catrìona Iain Raghnaill, no mar a b' fheàrr a dh'aithnichte i, Cacile. B' e NicDhùghaill a bh' innte mus do phòs i. Rugadh i air an 19 Dùbhlachd, 1927.

Bha a h-athair air fear de na fir a ghabh fearann ann a' Bhatarsaigh san Iuchar 1906, agus ghluais an teaghlach dhan eilean. Rugadh a' chiad leanabh de dheich ann a' Bhatarsaigh, ach nuair a chailleadh i, ghluais an teaghlach air ais a Bharraigh, dhan Ghleann.

As a' Ghleann, far an d' rugadh Cacile, bha na teaghlaichean mòr agus bha na càirdean pailt. Bha bràthair a màthar an taobh shuas dhiubh, 's piuthar a màthar an taobh shuas dhe sin. Bha cuideachd a h-athair shìos san Tobhta Dhruiseach, agus bha daoine daonnan a-null 's a-nall à taighean a chèile.

Bha Cacile, bho h-òige, dèidheil air na seann òrain agus gun teagamh, chuala i gu leòr dhiubh bho a càirdean fhèin, gu h-àraidh bho Anna is Peigi Raghnaill Eachainn.

A rèir Iain Latharna Caimbeul, anns an leabhar aige Hebridean Folksongs II (Oxford 1977), 's ann mu deidhinn Peigi a sgrìobh Anna NicIain, gu robh aice, "the finest store of folk-songs that any person living at the moment (1933) has ever heard." Chlàr Fear Chanaigh cuid de na h-òrain a th' anns an leabhar seo bho Anna Raghnaill Eachainn.

Nuair a bha Cacile a' fàs suas, bha luaidh gan cumail am Barraigh dìreach airson na seann òrain a chumail air chuimhne is bhiodh i a' dol thuca. Mar a dh'innis i, ann am prògram air Â鶹Éç Radio nan Gàidheal air 24/01/2001:

"Cha bhithinn a' faighinn urram treasta idir, ach bhithinn shìos an cùil nan daoine grànda, agus bha mi ag èisteachd ris na h-òrain, 's bha mi gan togail."

B' e Anna Raghnaill Eachainn piuthar a h-athar, agus dh'ionnsaich Cacile mòran òrain bhuaipe:

"Bha i math gus an gabhail, 's math gus an ionnsachadh do dhaoine. Bha e a' còrdadh rithe cho math a bhith a' gabhail nan òran 's nach iarradh tu ach a bhith ag èisteachd rithe. Bha i a' cur de dh'ùidh annta, de chiallachadh as a h-uile grèim a bha i a' gabhail.

Dh'eug an duine aig Anna agus chaidh i na banntrach a-staigh còmhla ri h-athair agus a piuthar fhèin. Taigh uabhasach toilichte a bh' ann, agus chòrdadh e cho math riut a dhol ann. Ã’°ù²¹¾±²Ô gu leòr agus blàths, is bha iad làn bhlàiths is càirdeas 's chòrdadh e ri duine dhol a-staigh a chòmhradh riutha."

B' e Ealasaid Eachainn is Peigi Eachainn dà phiuthar màthar Anna. Bha Ealasaid gu h-àraidh làn spòrs. Dh'innis Cacile mu thuras a thug Anna NicIain fear a thàinig timcheall a chruinneachadh òrain a choimhead air Ealasaid:

"Thuirt a' fear a bh' ann ann am Beurla, "Ma thig mise a dhannsa, an gabh thu port dhomh?"

'S leum e air an ùrlar, 's thòisich e a' dannsa, is thòisich Ealasaid air a' phort a ghabhail.

"Is dè chuir an taobh-s' thu le d' chasan caola feadanach? Dè chuir an taobh-s' thu le d' chasan caola neònach?"

Agus bha 'n comann a' dol às an ciall a' gaireachdainn, 's cha robh fhios aige-san co air a bha iad a-mach. Shaoil e gur ann leis cho ait 's a bha e fhèin!"

Bha cuimhne bhlàth aig Cacile air na boireannaich bhon d' fhuair i na h-òrain. 'S i Peigi Eachainn a bhiodh tric aig ceann na clèithe aig na luaidh, agus 's i bhiodh a' tòiseachadh nan òran.

"Gu bitheanta, 's e na h-aon òrain a bhiodh aig Peigi 's aig Anna, nighean piuthar Peigi, 's bhiodh iad a' dol còmhla gu seinn, 's a' connspaid ri chèile nuair a ghabhadh iad pìos ùr dhe. Bha màthair Ealasaid às Mòrair 's thug i òrain as a' sin.

Bhiodh iad cuideachd a' dol a thaigh Màiri Iain Choinnich, mar a bhiodh màthair Flòraidh NicNèill, agus bhiodh iad a' gabhail nan òran an sin, 's gan toirt dha chèile, 's gan ionnsachadh bho chèile."

Dh'ionnsaich Cacile òrain san sgoil cuideachd.

"Bha an t-uabhas òrain aig Meireag Dhòmhnaill Ruaraidh, 's bhiodh i gan toirt dhuinn, 's nuair a ghabhainn-sa iad nuair a rachainn dhachaigh, bhiodh mo mhàthair ag ràdh, "Sin na h-òrain aig a h-athair."

An uair sin bha Annag NicIain, 's bha ise a' toirt dhuinn òrain cuideachd. O, bu toigh leinn i."

Fhuair Cacile trèanadh mar nurs ann an ospadail Yorkhill agus Stobhill an Glaschu, agus lean i an dreuchd sin an iomadh àite eadar Cataibh, Inbhir Nis agus Giogha, Ceann Loch Chille Chiarain, Barraigh, Uibhist a Tuath agus an t-Eilean Sgitheanach.

Bha Cacile agus a mac a' fuireach an Ceann Loch Chille Chiarain nuair a chaidh a clàradh leis a' BhBC ann an 2001. Chailleadh an duine aice nuair a chaidh an Isle of Gigha fodha air 11 Samhain, 1966 agus bha i air a nighean Màiri a chall 's gun i ach 21.

Chaochail Cacile air 25 Faoilleach, 2007.