Â鶹Éç

Dòmhnall Mac na Ceàrdaich

Rugadh Dòmhnall Mac na Ceàrdaich air 5 Dùbhlachd, 1885, air an Leideig ann am Barraigh. B' e iasgair a bha na athair, Dòmhnall Dhonnchaidh Cìobair, agus b' ann à Ceann Tangabhal a bha a mhàthair, Catrìona NicFhionghain, nighean Chaluim Mhurchaidh Fhionnlaigh. Bha seachdnar theaghlach aca, ceathrar bhalach agus triùir nighean.

Bha Anna NicIain eòlach air Dòmhnall, agus, a' bruidhinn mu dheidhinn air prògram Gàidhlig a' BhBC air 10/01/1951, dh'innis i mu Bharraigh nuair a bha Dòmhnall òg:

"Bha an iasgach aig àrd am Barraigh an uair sin. An toiseach an earraich bha cabhlach de sgothan fon cuid sheòl a' togail orra à Bàgh a' Chaisteil is a' tilleadh le na tunnaichean de langain is truisg airson an tìoradh 's an deasachadh airson a' mhargaidh. Rè an t-samhraidh bha na mìltean de bharaillean sgadain a' fàgail airson a dhol dhan Ruis 's dhan Ghearmailt.

Cha robh ganntar de sheòrsa sam bith air na h-iasgairean no an teaghlaichean.

As a' gheamhradh bha taighean cèilidh ann as an cruinnicheadh sean is òg, is daoine ann a bha ainmeil airson sgeulachdan innse no òrain a sheinn. 'S ann anns na taighean cèilidh sin agus an taigh athair agus aig glùin a mhàthar a fhuair Dòmhnall òg a' chiad bhlasad air ceòl is beul-aithris a dhaoine, blasad a bha cho milis leis is nach d' fhuair e riamh dhe na riaraich e.

Bha Dòmhnall measail air cuideachd nan seann daoine agus dh'èisteadh e le suim ri an cuid seanchas. Bha inntinn fhosgailte aige agus cuimhne mhath agus cha do dhìochuimhnich e riamh nì a chual' e aig cagailtean an taigh cèilidh.

Bha bàrdachd dual dha, oir bha a sheanair, Calum Mac Mhurchaidh 'ic Fhionnlaigh, a' dèanamh deagh òrain a bha air bilean an t-sluaigh na latha fhèin, ged nach deach aon dhiubh a sgrìobhadh a riamh."

Chaidh Dòmhnall dhan sgoil ann am Bàgh a' Chaisteil agus, fiù 's na bhalach sgoile, tha e coltach gum biodh e a' dèanamh rannan beaga èibhinn mar spòrs dha fhèin is dha chomhaoisean.

Nuair a dh'fhàg e an sgoil, an dèidh greis ag iasgach còmhla ri athair, chaidh e a Dhùn Èideann a dh'ionnsachadh na ceaìrd ris na lean e fad a bheatha. Bha e na dhraughtsman ann an obair ealain aig companaidh air an robh Bruce Peebles agus ràinig e àrd-inbhe as an obair sin.

A rèir Anna NicIain:

"Is ann an dèidh do Dhòmhnall an dachaigh fhàgail a bheothaich a ghaol air eilean a bhreith is àraich, air na cleachdaidhean is na beusan a bha cumanta am measg an t-sluaigh air an robh e eòlach, agus a dhùisg spiorad na bàrdachd ann da-rìribh.

Rinn e aig an àm seo còrr air fichead òran, a' chuid bu mhotha dhiubh a' moladh Barraigh agus cuid eile dhiubh air cuspairean a bha èibhinn no annasach leis fhèin, iad uile ann an rannan siùbhlach a tha nochdadh cho nàdarra 's a bha a' bhàrdachd dha."

Fhad 's a bha e an Dùn Èideann, chuir Dòmhnall eòlas air luchd-sgrìobhaidh mar Niall MacLeòid agus Ùisdean MacDiarmaid. Fhuair e brosnachadh o Ruaraidh Arascain is Mhàirr gu bhith a' feuchainn air nòsan ùra sgrìobhaidh mar dràma.

"Rinn e cluichean àbhach, a' riochdachadh gu h-ait tubaistean agus clibistean croiteir, Dòmhnall nan Trioblaid agus Suirighe Raghnaill Mhaoil; a dhà eile Fearann a Shinnsir agus Crois-Tara, a bha a' riochdachadh cùisean bròin nàiseanta, agus dà dhràma bheag chloinne Ruaireachan agus Long nan Òg.

Bha iad uile ann an Gàidhlig bhlasta gun truailleadh, làn de ghnathasan-cainnte nan seann daoine air an robh e cho eòlach."

Bha ùidh shònraichte aig Dòmhnall Mac na Ceàrdaich na chànan:

"Bha meas mòr aige air gnathasan-cainnte agus modh labhraidh an eilein dom buineadh e, oir bha e den bheachd gu bheil ar cànain a' call na beatha mar tha e a' call a ghnathasan-cainnte.

O àm gu àm thigeadh e dhachaigh air a làithean saora agus bha a' chiad sgrìob aige daonnan ga thoirt a choimhead air na bodaich agus air na cailleachan air an robh e cho measail. Bha a leabhar beag pòca agus a pheann aige làimh gu sgrìobhadh sìos gach seanfhacal agus dubh fhacal a chòrdadh ris agus bha e gan cur sin gu feum anns na sgrìobhaidhean a bha e a' dèanamh."

Cha do chaill Dòmhnall an dèidh a bha aige na òige air àbhachdas agus spòrs mar a tha 'Òran nam Fasan' a' sealltainn:

A thuilleadh air òrain, sgrìobh Dòmhnall dàn fada, 'Latha nan Seachd Sian', anns a bheil còrr air ochd ceud sreath. Chaidh fhoillseachadh na earrannan ann an 1915-16 ann an Guth na Bliadhna, an leabhran ràitheil a bha fo stiùir Ruaraidh Arascain is Mhàirr.

Sgrìobh e cuideachd sgeulachd fhada, Lughain Lir, a chaidh fhoillseachadh anns an iris An Ròsarnach ann an 1921.

Cha deach a sgrìobhaidhean a chruinneachadh ann an aon leabhar gu ruige seo. Tha iad rin lorg ann an irisean mar an Celtic Review, An Ròsarnach, Guth na Bliadhna, agus An Sgeulaiche.

Ghluais Dòmhnall gu ruige Manchester ann an 1912 agus bha e an sin an còrr de bheatha, a bharrachd air greis ann an Lunnainn ri linn a' Chiad Chogaidh.

Ann an 1918 phòs e Mairead Chaimbeul à Ceann Tangabhal, nighean Ruaraidh Chaluim Dhòmhnaill. Bha seachdnar chloinne aca, sianar nighean agus aon ghille.

Chaochail e ann am Manchester air 5 Cèitean, 1932, agus tha e air a thìodhlacadh an Cille Bhreanain air taobh an iar Bharraigh.