Â鶹Éç

Ruaraidh MacLeòid (Ruaraidh Mòr nan Òran)

Chante Ruaraidh Mòr nan Òran ri Ruaraidh MacLeòid na latha. Rugadh e ann an 1867 ann an Ailbhinn, an Asainte. B' e mac croitear a bh' ann dheth, fear de shianar bhràithrean a bha uile math air seinn. Aig aois 14, dh'fhàg e Asainte airson a dhol a dh'Inbhir Pheofharain a dh'ionnsachadh a chiùird mar fhear-bùtha.

Ann am prògram a rinn e mu Ruaraidh thug am fear-naidheachd Màrtainn Dòmhnallach iomradh air mar a bha am baile aig an àm:

"Baile eadar a bhith Gàidhealach is a bhith Gallda a bh' ann an Inbhir Pheofharain aig an àm sin. Thug na Gàidheil an cainnt 's an òrain ann. Thug na Goill tidsearan, fir-lagha, bàillidhean is bancairean, an cainnt 's an ceòl-san ann cuideachd, le còisirean is comainn opara 's a leithid.

Bha pòsadh gu ìre eadar an dà dhualchas ach pòsadh as an robh làmh an uachdair aig na Goill. Fhuair Gàidheil mar Ruaraidh ionnsachadh a thaobh ciùil gun teagamh agus, ged a bha blas Gallda air an ionnsachadh sin agus tuigse Ghallda air a chùl, bha cuid de dh'òrain Gàidhlig ann air nach dèanadh ionnsachadh den t-seòrsa sin cus millidh."

Bha Ruaraidh ann an Inbhir Pheofharain fad ceithir no còig bliadhna, mus do ghluais e a dh'Inbhir Nis aig aois 19 no 20. Lean e ri marsantachd gu dìcheallach 's cha b' fhada gus an robh bùth aodaich aige fhèin air Sràid Drummond an Inbhir Nis, bùth air am biodh muinntir na tuath tric a' tadhal – "He kept a bottle in the back shop where many a cronie got a dram from Rory!"

Bha a' bhùth cudromach, mar a mhìnich Màrtainn Dòmhnallach:

"Thug a' bhùth tuarasdal cinnteach dha, tomhas de dh'inbhe am measg urrachan a' bhaile agus saorsa a bhith seinn an ìre mhath nuair a thogradh e fhèin.

Gu ìre 's e an aon seòrsa measgachadh de Ghàidheal is de Ghall a bh' ann an Inbhir Nis 's an latha sin 's a bh' ann an Inbhir Pheofharain, ach gu robh Inbhir Nis na bu mhotha.

Bha còisirean ann is Burns Society is Comann Gàidhlig Inbhir Nis agus cha b' fhada gus an robh stèidh aig Ruaraidh annta uile. Lean e air ag ionnsachadh mu cheòl oir, ged a b' e marsantachd a bheòshlàint, b' e ceòl a bheatha."

Thug daoine mar J. S. Roddie, maighstir-ciùil a bha sàs an Còisir Inbhir Nis agus a dheasaich mòran òrain Ghàidhlig do chòisirean, cuideachadh dha agus bha meas air Ruaraidh aig cèilidhean sa bhaile agus aig cuirmean bhliadhnail Comann Gàidhlig Inbhir Nis.

Cha b' fhada gus na sgap a chliù agus thòisich e a' faighinn fiathachadh gu cuirmean mòra nan Gàidheal anns na bailtean aig deas."

Aig an treas Mòd riamh a chùm an Comann Gàidhealach anns an Òban ann an 1894 choisinn e am Bonn Òr. Ach mar a thuirt Fred MacAmhlaigh:

"Ged a chuidich am bonn e rud beag 's dòcha, tha mi gu math cinnteach gur e cho math 's a sheinneadh e òran agus an seòrsa fosgarrachd a bha san duine a dh'fhàg cho measail e."

B' e Ruaraidh MacLeòid a' chiad sheinneadair Gàidhlig riamh a ràinig air na Gàidheil nan dachaighean agus bha sin ri linn aig a' ghramafon gu h-àraidh. Bha na clàir aige rim faighinn fada ro na clàir aig Coinneach MacRath agus Niall MacIllEathain is an leithid.

Ann an eachdraidh ceòl Gàidhlig tha àite sònraichte aig Ruaraidh, a rèir Mhàrtainn Dhòmhnallaich:

"Thug e seasamh do dh'òrain Ghàidhlig ann an sùilean an t-sluaigh nach robh aca roimhe sin agus chuir e cuideachd ann an sùilean nan companaidhean ciùil gu robh prothaid ann dhaibh ann an Gàidhlig. Anns an dòigh sin dh'fhosgail e an doras do sheinneadairean mar Coinneach MacRath is Niall MacIllEathain is Eàirdsidh Grannd a thàinig às a dhèidh."

Bha an saoghal bràth de dh'òrain aig Ruaraidh MacLeòid bho iomadh ceàrn den Ghàidhealtachd, agus bha e measail air òrain èibhinn cuideachd. Dh'eadar-theangaich e o Bheurla òrain leithid "Stop Your Tickling Jock" agus "Where Did You Get That Hat?"

Fhuair dà bhràthair dha am Bonn Òr, Iain ann an 1904 agus Murchadh ann an 1907.

Bha Ruaraidh a-riamh glè fhritheailteach air Eaglais a' Chrùin an Inbhir Nis far am biodh e tric an ceann an t-seinn.

Chaochail e an 1934 aig aois 67 agus le sin feumaidh gu robh e suas ann am bliadhnaichean nuair a rinn e co-dhiù cuid de chlàir. Sgrìobhte air an leac aige tha na facail, "Thig crìoch air an t-saoghal ach mairidh gaol is ceòl."