Main content
Litir do Luchd-ionnsachaidh 1093
Litir do Luchd-ionnsachaidh le Ruairidh MacIlleathain. Litir 脿ireamh 1093. Roddy Maclean reads this week's letter for G脿idhlig learners.
Last on
Wed 1 Jul 2020
23:00
麻豆社 Radio nan G脿idheal
More episodes
![]()
Corresponding Litir Bheag
An Litir Bheag 789
Clip
-
Litir do Luchd-ionnsachaidh 1093
Duration: 05:00
Litir 1093: Uilleam Uallas (3)
Bha mi ag innse dhuibh mu Uilleam Uallas. Bha e airson d矛oghaltas a dh猫anamh air an riaghladair Shasannach ann an Lannraig. Dh矛rich e an staidhre gu se貌mar-cadail an riaghladair. Ann am faclan an 霉ghdair, Aonghas MacCoinnich, 鈥榗huir e a neart an aghaidh an dorais, agus dh鈥檉h脿isg e a-steach roimhe e.鈥櫬�
Leum an Sasannach a-mach 脿s an leabaidh. Ghlaodh e, 鈥楥貌 tha a鈥� d猫anamh na h-iorghail seo?鈥�
鈥楳ise, Uilleam Uallas,鈥� fhreagair am fear eile, agus sgolt e ceann a n脿mhaid le a chlaidheamh. Bha 霉praid ann an uair sin, air feadh sr脿idean a鈥� bhaile. Aig deireadh a鈥� ghnothaich, bha an t-uabhas de na saighdearan Sasannach marbh, agus bha Lannraig ann an l脿mhan luchd-str矛 na h-Alba.
Nuair a sgaoil an naidheachd mu na thachair ann an Lannraig, fhuair Uallas 脿ireamh mh貌r de dhaoine tapaidh ga leantainn. A r猫ir a鈥� chunntais, bha na Sasannaich, a bha a鈥� feuchainn ri smachd a chumail air Alba, a鈥� gabhail eagal ro Uallas. Ach bha iad se貌lta. An 脿ite a bhith ri cogadh na aghaidh, chuir iad cuireadh thuige coinneachadh riutha. Bha iad ag iarraidh bruidhinn ris, ma b鈥� fh矛or, mu sh矛th.聽
Bha a鈥� cho-labhairt ann an togalach m貌r fiodha ann an Inbhir 脌ir. Tha an t-霉ghdar ag innse dhuinn gun robh na h-Albannaich car faoin. Mar a tha an seanfhacal ag r脿dh: Am fear nach bi olc air aire, cha smaoinich e air olc fear eile. Fhad 始s a rachadh gach fear aig Uallas a-steach, fear mu seach, bha r貌pa-crochaidh a鈥� feitheamh ris. Fear an d猫idh fear, chaidh an crochadh. Bha an cuirp air an tilgeil air muin a ch猫ile.
Bha Uallas fadalach. Nuair a r脿inig e an t-脿ite, chuir boireannach stad air. Dh鈥檌nns i dha gu d猫 bha a鈥� tachairt am broinn an togalaich. Cha deach Uallas a-steach. Dh霉in e fh猫in is a ch脿irdean an togalach, agus chuir iad teine ris. Chaidh m貌ran a mharbhadh. 始S ann mar sin a chr矛ochnaich 鈥楶脿rlamaid Dhubh Inbhir 脌ir鈥�.
Rinn Uallas n脿dar de chogadh-guerilla an uair sin. Mean air mhean, fhuair e smachd air a h-uile gearastan ann an Alba gu tuath air Abhainn Foirthe, ach a-mh脿in Caisteal Dh霉n D猫. Anns an L霉nastal d脿 cheud deug, naochad 始s a seachd (1297), bha an t-arm aig Uallas a鈥� cuartachadh Caisteal Dh霉n D猫.
An uair sin, chuala Uallas gun robh Iarla Shurraidh a鈥� tighinn na aghaidh. Rinn Uallas air Sruighlea airson coinneachadh ris na Sasannaich mus fhaigheadh iad tarsainn na drochaid an sin. B鈥� e sin an aon rathad furasta faighinn gu tuath. Gu sear air an drochaid, bha an abhainn ro leathann. Gu siar, bha boglach mh貌r ann.
Tha an cunntas ag innse dhuinn gun robh Iarla Shurraidh 鈥榞l猫 shean agus ann an droch shl脿inte. B鈥� ann aig 脵isdean Cressingham, Fear-ionmhais Alba, a bha comannd an airm ann an dha-r矛reabh鈥�. Chaidh gu le貌r de dh鈥檜aislean na h-Alba a-null gu taobh Shasainn, oir cha robh iad a鈥� faicinn gum biodh Uallas soirbheachail. Cha robh anns an arm aige ach an treas cuid de dhaoine a bh鈥� aig Cressingham. Ciamar a dh猫anadh arm na h-Alba an gnothach? Ge-t脿, rinn, mar a chluinneas sinn an-ath-sheachdain.
Leum an Sasannach a-mach 脿s an leabaidh. Ghlaodh e, 鈥楥貌 tha a鈥� d猫anamh na h-iorghail seo?鈥�
鈥楳ise, Uilleam Uallas,鈥� fhreagair am fear eile, agus sgolt e ceann a n脿mhaid le a chlaidheamh. Bha 霉praid ann an uair sin, air feadh sr脿idean a鈥� bhaile. Aig deireadh a鈥� ghnothaich, bha an t-uabhas de na saighdearan Sasannach marbh, agus bha Lannraig ann an l脿mhan luchd-str矛 na h-Alba.
Nuair a sgaoil an naidheachd mu na thachair ann an Lannraig, fhuair Uallas 脿ireamh mh貌r de dhaoine tapaidh ga leantainn. A r猫ir a鈥� chunntais, bha na Sasannaich, a bha a鈥� feuchainn ri smachd a chumail air Alba, a鈥� gabhail eagal ro Uallas. Ach bha iad se貌lta. An 脿ite a bhith ri cogadh na aghaidh, chuir iad cuireadh thuige coinneachadh riutha. Bha iad ag iarraidh bruidhinn ris, ma b鈥� fh矛or, mu sh矛th.聽
Bha a鈥� cho-labhairt ann an togalach m貌r fiodha ann an Inbhir 脌ir. Tha an t-霉ghdar ag innse dhuinn gun robh na h-Albannaich car faoin. Mar a tha an seanfhacal ag r脿dh: Am fear nach bi olc air aire, cha smaoinich e air olc fear eile. Fhad 始s a rachadh gach fear aig Uallas a-steach, fear mu seach, bha r貌pa-crochaidh a鈥� feitheamh ris. Fear an d猫idh fear, chaidh an crochadh. Bha an cuirp air an tilgeil air muin a ch猫ile.
Bha Uallas fadalach. Nuair a r脿inig e an t-脿ite, chuir boireannach stad air. Dh鈥檌nns i dha gu d猫 bha a鈥� tachairt am broinn an togalaich. Cha deach Uallas a-steach. Dh霉in e fh猫in is a ch脿irdean an togalach, agus chuir iad teine ris. Chaidh m貌ran a mharbhadh. 始S ann mar sin a chr矛ochnaich 鈥楶脿rlamaid Dhubh Inbhir 脌ir鈥�.
Rinn Uallas n脿dar de chogadh-guerilla an uair sin. Mean air mhean, fhuair e smachd air a h-uile gearastan ann an Alba gu tuath air Abhainn Foirthe, ach a-mh脿in Caisteal Dh霉n D猫. Anns an L霉nastal d脿 cheud deug, naochad 始s a seachd (1297), bha an t-arm aig Uallas a鈥� cuartachadh Caisteal Dh霉n D猫.
An uair sin, chuala Uallas gun robh Iarla Shurraidh a鈥� tighinn na aghaidh. Rinn Uallas air Sruighlea airson coinneachadh ris na Sasannaich mus fhaigheadh iad tarsainn na drochaid an sin. B鈥� e sin an aon rathad furasta faighinn gu tuath. Gu sear air an drochaid, bha an abhainn ro leathann. Gu siar, bha boglach mh貌r ann.
Tha an cunntas ag innse dhuinn gun robh Iarla Shurraidh 鈥榞l猫 shean agus ann an droch shl脿inte. B鈥� ann aig 脵isdean Cressingham, Fear-ionmhais Alba, a bha comannd an airm ann an dha-r矛reabh鈥�. Chaidh gu le貌r de dh鈥檜aislean na h-Alba a-null gu taobh Shasainn, oir cha robh iad a鈥� faicinn gum biodh Uallas soirbheachail. Cha robh anns an arm aige ach an treas cuid de dhaoine a bh鈥� aig Cressingham. Ciamar a dh猫anadh arm na h-Alba an gnothach? Ge-t脿, rinn, mar a chluinneas sinn an-ath-sheachdain.
Faclan na Litreach
Faclan na Litreach: Uilleam Uallas: William Wallace; Inbhir 脌ir: Ayr; car faoin: a bit naive; r貌pa-crochaidh: hanging rope; Iarla Shurraidh: The Earl of Surrey; boglach: bog, mossland; uaislean: gentry; an treas cuid: a third.
Abairtean na Litreach
Abairtean na Litreach: Bha e airson d矛oghaltas a dh猫anamh air an riaghladair Shasannach ann an Lannraig: he wanted to gain revenge on the English governor in Lanark; dh矛rich e an staidhre gu se貌mar-cadail an riaghladair: he climbed the stair to the governor鈥檚 bedroom; chuir e a neart an aghaidh an dorais, agus dh鈥檉h脿isg e a-steach roimhe e: he put his weight [strength] against the door, and pushed it in [in front of him]; c貌 tha a鈥� d猫anamh na h-iorghail seo?: who is responsible for this outrage?; sgolt e ceann a n脿mhaid le a chlaidheamh: he split his enemy鈥檚 head with his sword; ann an l脿mhan luchd-str矛 na h-Alba: in the hands of the Scottish campaigners; 脿ireamh mh貌r de dhaoine tapaidh ga leantainn: a large number of good men following him; a鈥� gabhail eagal ro Uallas: fearful of Wallace; togalach m貌r fiodha ann an Inbhir 脌ir: a large wooden building in Ayr; bha an cuirp air an tilgeil air muin a ch猫ile: their bodies were thrown on top of each other; chuir iad teine ris: they set on fire; gu tuath air Abhainn Foirthe, ach a-mh脿in Caisteal Dh霉n D猫: north of the River Forth, except for the Castle of Dundee; b鈥� e sin an aon rathad furasta faighinn gu tuath: that was the only easy way of going north; b鈥� ann aig 脵isdean Cressingham, Fear-ionmhais Alba, a bha comannd an airm ann an dha-r矛reabh: the command of the army was actually in the hands of Hugh [de] Cressingham, the treasurer of [the English administration in] Scotland.
Puing-ch脿nain na Litreach
Puing-ch脿nain na Litreach: Bha iad ag iarraidh bruidhinn ris, ma b鈥� fh矛or, mu sh矛th: they were wanting to speaking to him, or pretended to, about peace. You will hear this more commonly as mas fh矛or 鈥榩retending to, allegedly鈥�; it means literally 鈥榠f it is true鈥�. Because it contains the assertive verb 鈥榠s鈥�, the past tense form is ma b鈥� fh矛or, which might be used for historical events, such as the one in the Litir, which took place centuries ago.
Seanfhacal na Litreach
Seanfhacal na Litreach: Am fear nach bi olc air aire, cha smaoinich e air olc fear eile: the man who does not consider [perpetrating] evil, he won鈥檛 consider the evil of [perpetrated by] another.
Broadcasts
- Sun 28 Jun 2020 22:30麻豆社 Radio nan G脿idheal
- Wed 1 Jul 2020 23:00麻豆社 Radio nan G脿idheal
Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic
Tha Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic (le PDFs)
All letters
Tha na litrichean uile an seo / The letters are available here
Podcast: Litir do Luchd-ionnsachaidh
Letter To Gaelic Learners
Podcast
-
Litir do Luchd-ionnsachaidh
Litrichean Gaidhlig do luchd-ionnsachaidh. Gaelic letters for students of the language.
