Main content

Litir do Luchd-ionnsachaidh 1103

Litir do Luchd-ionnsachaidh le Ruairidh MacIlleathain. Litir 脿ireamh 1103. Roddy Maclean reads this week's letter for G脿idhlig learners.

Available now

5 minutes

Last on

Wed 9 Sep 2020 23:00

Clip

Litir 1103: Naomh Meircheard (2)

Bha mi ag innse dhuibh mu Naomh Meircheard agus Gleann Moireasdan. Anns an t-seann aimsir, nuair a bhiodh cuideigin a鈥� b脿sachadh, bhiodh an t-each a b鈥� fhe脿rr aige air a thoirt seachad don uachdaran. B鈥� e sin an t-each-ursainn. Mura robh each aig an duine, gheibheadh an t-uachdaran an aon luach ann an crodh no caoraich.

Dusan ceud bliadhna an d猫idh b脿s Meircheard, chaochail fear ann an Gleann Moireasdan. Dh鈥檉h脿g e banntrach 脿s a dh猫idh. Cha robh each aig an duine, agus thug b脿illidh na h-oighreachd leis luach eich ann an caoraich. Bha am b脿illidh ag obair don uachdaran Ghranndach, ris an canadh iad 鈥楳ac Ph脿draig鈥�.

Air an oidhche sin, bha am b脿illidh na laighe san leabaidh, nuair a chuala e guth. Thuirt an guth:

Is mise Meircheard m貌r nam feart,

始S mi a鈥� dol dhachaigh san anmoch;

Is inns thusa do Mhac Ph脿draig

Nach fhe脿irrd鈥� e gu br脿th am meanbh-chrodh!

Bha eagal a bheatha air an duine. Dh鈥檌nns e do Mhac Ph脿draig d猫 thachair. Chaidh na caoraich a thoirt ais don bhanntraich sa bhad. Bhon latha sin a-mach, cha bhiodh an t-uachdaran ag iarraidh each-ursainn ann an Gleann Moireasdan.

Tha cunntas mu Mheircheard anns an t-seann leabhar ris an canar Leabhar 脵rnaighean Obar Dheathain, no The Aberdeen Breviary. Chan eil an cunntas ag ainmeachadh Ghleann Moireasdan. Ach tha e ag innse dhuinn mu bh脿s an naoimh. Chaidh e don R貌imh. Bheannaich am P脿p, Griogair, e.

Chaidh Meircheard dhachaigh, a鈥� searmonachadh air an rathad. R脿inig e Cinn Ch脿rdainn, an d霉thaich aige fh猫in. Bha fios aige nach robh a bh脿s fad-脿s. Thug e 貌rdugh do a shearbhantan a chorp a chur air cairt. Bhiodh a鈥� chairt a鈥� gluasad leatha fh猫in. Far an stadadh i 鈥� b鈥� e sin an t-脿ite airson a thiodhlacadh.

Chaochail an naomh. Chaidh a dhust a chur air cairt. Thoisich na cuibhlichean air tionndadh leotha fh猫in. Chaidh a鈥� chairt tarsainn Uisge D猫, agus stad i far a bheil a-nise an t-seann eaglais ann an Cinn Ch脿rdainn.

Air ais gu Gleann Moireasdan, ma-th脿. Airson ceudan bhliadhnaichean an d猫idh b脿s Meircheard, bha an clag aige fhathast anns a鈥� ghleann 鈥� aig Clachan Meircheard. Daoine a bha tinn 鈥� cha robh aca ach buntainn ris, agus 霉rnaigh a dh猫anamh, agus thigeadh piseach orra. Nuair a bha tiodhlacadh gu bhith ann, bhiodh an clag a鈥� seirm leis fh猫in, ag r脿dh, 鈥楧hachaigh, dhachaigh, gu do leabaidh bhuan!鈥櫬�

Dh鈥檉h脿g Meircheard rabhadh aig na daoine gun a bhith a鈥� cur a鈥� chluig a dh鈥檜isge. Ge-t脿, timcheall na bliadhna ochd ceud deug is seachdad (1870), thilg fear don abhainn e. Chaidh e fodha agus chan fhacas a-rithist e. Chaidh an duine gu ruige Farrais. Nuair a bha e na bhodach, bha fear 貌g 脿 Gleann Moireasdan ag obair ann am Farrais. Chunnaic e an duine. Dh鈥檌nns e seo do a ch脿irdean sa ghleann. Thug iadsan tastan dha airson deoch a cheannach don duine, gus an innseadh e c脿鈥� robh an clag. Ach, nuair e r脿inig am fear 貌g Farrais, bha am bodach d矛reach air b脿sachadh. Bu mh貌r am beud.

Faclan na Litreach

Faclan na Litreach: Naomh Meircheard: St. Merchard; banntrach: widow; b脿illidh na h-oighreachd: the estate factor; nam feart: of the miracles; a鈥� searmonachadh: preaching; Cinn Ch脿rdainn: Kincardine [O鈥橬eil]; Uisge D猫: River Dee; tobhta: ruin; Farrais: Forres; tastan: shilling.

Abairtean na Litreach

Abairtean na Litreach: bhiodh an t-each a b鈥� fhe脿rr aige air a thoirt seachad don uachdaran: his best horse would be given to the landlord; an aon luach ann an crodh no caoraich: the same value in cattle or sheep; don uachdaran Ghranndach, ris an canadh iad 鈥楳ac Ph脿draig鈥�: for the Grant landlord, whom they called 鈥楳ac Ph脿draig鈥�; a鈥� dol dhachaigh san anmoch: going home in the evening; inns thusa do X: you tell X; nach fhe脿irrd鈥� e gu br脿th am meanbh-chrodh: that he will never benefit from the sheep [literally 鈥榣ittle cattle鈥橾; bha eagal a bheatha air X: X was frightened out of his wits; chaidh e don R貌imh: he went to Rome; bheannaich am P脿p e: the Pope blessed him; nach robh a bh脿s fad-脿s: that his death wasn鈥檛 far away; thug e 貌rdugh do a shearbhantan a chorp a chur air cairt: he ordered his servants to put his body on a cart; a鈥� gluasad leatha fh猫in: moving by itself; far an stadadh i 鈥� b鈥� e sin an t-脿ite airson a thiodhlacadh: where it stopped 鈥� that was the place to bury him; chaidh a dhust a chur air cairt: his remains were put on a cart; cha robh aca ach buntainn ris, agus 霉rnaigh a dh猫anamh, agus thigeadh piseach orra: they only had to touch it, and make a prayer, and they would get better; dhachaigh, gu do leabaidh bhuan: home, to your eternal bed; chaidh e fodha agus chan fhacas a-rithist e: it sank and was never seen again; bu mh貌r am beud: what a great pity.

Puing-ch脿nain na Litreach

Puing-ch脿nain na Litreach: b脿s Meircheard: the death of Merchard. One would expect the genitive of a personal name like this to be the lenited Mheircheard or lenited and slenderised Mheircheird. That is indeed the form given for place names in Glenmoriston by scholars like William Mackay (who was from Glen Urquhart). However, local Gaelic speakers, interviewed in the 20th century, named places like Clachan Meirchead (they didn鈥檛 pronounce the 鈥榬鈥�) and Suidhe Meirchead, without lenition and slenderisation. The name is very old and derived from Mo Eircheard 鈥�my Erchard鈥�, which might explain the situation in part.

Gn脿thas-cainnt na Litreach

Gn脿thas-cainnt na Litreach: an t-each-ursainn: the heriot [a horse or other livestock which was a death tax imposed by a landlord on the family of a tenant who died]. An appalling pan-European feudal tradition.

Broadcasts

  • Sun 6 Sep 2020 22:30
  • Wed 9 Sep 2020 23:00

Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic

Tha Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic (le PDFs)

All letters

Tha na litrichean uile an seo / The letters are available here

Podcast: Litir do Luchd-ionnsachaidh

Letter To Gaelic Learners

Podcast