Â鶹Éç

An t-Aparan Goirid 's an t-Aparan Ùr

Òran air a sgrìobhadh le: Gun Urra agus air a sheinn le: Niall Dòmhnallach (Niall a' Ghobha).

This is a song written by: Gun Urra and sung by: Niall Dòmhnallach (Niall a' Ghobha).

Facail an Ã’°ù²¹¾±²Ô / Song Lyrics

Cuspair an Ã’°ù²¹¾±²Ô

Seo mar a dh'innis Dòmhnall Eàirdsidh Dòmhnallach à Uibhist a Tuath, a bha fad iomadh bliadhna ag obair aig Sgoil Eòlais an h-Alba, an stòiridh mun robh e air a leithid a rannsachadh a dhèanamh. 'S ann air Prògram Choinnich air Â鶹Éç Radio nan Gàidheal a dh'innis e i:

"'S ann an ochd ceud dà fhichead 's a naoi, 's as a' bhliadhna bha sin chuir am Morair Dòmhnallach a bha ann a' Slèibhte, chuir e litir gu Ùisdean, Fear Mhogastad, a ràdh gu robh e air cluinntinn gur e gille comasach a bha ann a' fear de na mic aige, Dòmhnall Dòmhnallach, agus an còrdadh e ris a bhith na bhàillidh an Uibhist a Tuath. Bha fearann Uibhist a Tuath, a' mhòr-chuid dheth aig an àm sin, aig a' Mhorair Dhòmhnallach.

Bha Dòmhnall Dòmhnallach ro thoilichte seo a ghabhail. Chaidh e a dh'Uibhist agus an obair bu mhotha a bh' aige, 's ann a' togail na màil ann an Uibhist a Tuath. Agus bha e a' fuireach ann an Taigh Bhaile Locha. Nis bha sin dìreach, o 's dòcha beagan mhìltean à Baile Raghnaill.

Well, aig an dearbh àm thachair gu robh an oighreachd aig a' Mhorair Dhòmhnallach, gu robh i ann an droch dhòigh le fiachan 's a leithid eile. Bha seo dìreach an dèidh bliadhna gaisidh a' bhuntàta. Thachair sin dhà na trì bhliadhnaichean ron a' sin. 'S bha obair na ceilpe air a dhol bhuaidhe aig an aon àm.

Agus chaidh an oighreachd a chuir ann an làmhan, mar a chanas cuid urrasairean... mar a chanadh mo charaid Uilleam MacMhathain cileadairean, agus chaidh fear a chuir air ceann nan cileadairean a bha sin ris an canadh iad Pàdraig Cooper. Agus 's e fear lagha taobh Obar Dheathain a bh' ann. Duine gu math beartach, tha e coltach, agus bha esan air ais 's air adhart eadar Uibhist agus An t-Eilean Sgitheanach agus tìr-mòr.

Agus ghabh e fhèin agus Dòmhnall Dòmhnallach, mac Fir Mhogastad, ghabh an dithis aca gaol trom air Seasaidh, nighean Sheumais Ruaidh Bhaile Raghnaill, mar a chanadh iad am Beurla, James Thomas MacDonald. Agus bha an dithis aca an tòir oirre.

Fhuair an uair sin Cooper dòigh air Dòmhnall Dòmhnallach a chuir às an obair. 'S e bàillidh beag a chanadh iad ri Dòmhnall Dòmhnallach. Cha robh sin a' ciallachadh gu robh e beag na phearsa idir, ach 's e mar gum biodh am bàillidh ceart a bha air Uibhist aig an àm, 's e gu dearbha athair Seasaidh, Seumas Ruadh Bhaile Raghnaill. Agus 's e am bàillidh beag a chanadh iad ri Dòmhnall a thoireadh gur e, mar gum biodh, 's e fear a bha toir seachad taic a bh' ann.

Co-dhiù, thàinig litir bho Chooper gu Dòmhnall Dòmhnallach as t-fhoghar as an aon bhliadhna a ràdh ris gur e Cooper a bha gu bhith a' togail na màil an Uibhist a Tuath às a dhèidh sin, 's gu sàbhaileadh seo tòrr airgead dhan Mhorair.

Co-dhiù cho fad 's a nì sinn a-mach, tha mi smaoineachadh gun do dh'fhan Dòmhnall Dòmhnallach na dheaghaidh sin am Baile Locha no co-dhiù bha e air ais 's air adhart eadar sin 's an t-Eilean Sgitheanach.

Agus tha e coltach gun do gheall Seumas Ruadh an nighean ri pòsadh do Chooper. Bha an duine beartach, 's bha 'd gu fada air a thaobh, tha e coltach.

Agus tha fhios againn gun do dh'iarr Cooper air Seasaidh a phòsadh agus dhiùlt i. Co-dhiù dhiùlt i muigh no mach aig an dearbh àm, chan eil fhios agam. Ach co-dhiù cha do ghabh i ris.

An ath rud air a bheil fios againn, 's e litir as a' Ghearran ann an ochd deug is a leth cheud o Sheasaidh gu Dòmhnall ag innse gu robh a h-athair air faighinn a-mach gu robh iad an dùil teiche còmhla agus ma bha iad a' dol a dhèanamh dad gu feumadh iad falbh an oidhche sin fhèin.

Nis thàinig an litir sin cho fad 's is fiosrach mi gu Dòmhnall Dòmhnallach ann am Baile Locha agus an oidhche sin fhèin thàinig e le gig mar a chanadh iad, dog-cart, agus paidhir each ann, an dara fear air toiseach air an each eile, ann an tandem mar a chanadh iad. Agus 's e fear a bha dràibheadh, fear Raghnall Dòmhnallach a bha na sheirbheiseach aig Dòmhnall Dòmhnallach fhèin.

Thàinig iad a Bhaile Locha. Stad iad, tha e coltach, air an Druim Dhubh faisg air Baile Raghnaill. Dh'fhalbh Dòmhnall agus, tha e air a ràdh, chan eil seo as na pàipearan ach tha e air a ràdh, gur ann a-mach air uinneig an Taigh Bhaile Raghnaill a thug iad i lair àradh.

Co-dhiù no co-dheth, chaidh iad dhan a' charaids aig an Druim Dhubh 's rinn iad air Loch na Madadh agus tha aonan dhe na stòiridhean ag innse gu... well, tha fhios againn gu robh Raghnall Dòmhnallach a' marcachd an eich a bh' air thoiseach. Bha 'd a ràdh gur e làir bhuidhe le Dòmhnall Mhogastad fhèin a bha seo ach gur e each mòr, gur e thoroughbred a bh' as na trams. Agus gun do dh'fhàs an làir bhuidhe, mus do ràinig iad Clachan a' Lùip, gun do dh'fhàs i cho sgìth 's gum b' fheudar a' toir às an tress. Agus bha iad a ràdh gur e uair agus cairteal a thug iad eadar an Druim Dubh agus Loch na Madadh. Cha chreid mi gur e an fhìrinn buileach a tha sin!

Co-dhiù ràinig iad Loch na Madadh agus chaidh iad air bòrd agus 's e soitheach a bh' ann ris an canadh iad an Eliza Macleod agus criutha Hearach innte agus a' sgiobair a bh' oirre 's ann leis a bha i, fear ris an canadh iad Dòmhnall Fìdhleir, Dòmhnall MacLeòid.

'S bha an oidhche cho dona. Chaidh iad air bòrd mu cheithir uairean sa mhadainn 's bha an oidhche cho dona 's nach d' fhuair iad air falbh o chidhe Loch na Madadh gu leth uair an dèidh seachd.

Agus dìreach goirid an dèidh sin bha teaghlach Bhaile Raghnaill air dùsgadh 's air a dhèanamh a-mach gu robh Seasaidh air tarraing.

Agus dh'fhalbh Fear Bhaile Raghnaill fhèin agus Cooper, agus tha mi a' smaoineachadh gur ann air eich a dh'fhalbh iad, agus ma tha an t-òran fìor dh'fhalbh Ailig Bhaile Raghnaill, bràthair Seasaidh, cuideachd. Ach mar tha an t-òran a ràdh, "Nuair a nochd iad ri na Madaidh, bha an Eliza a-mach fo brèid."

Bha i air an cuan a feir oirre agus nist bha Fear Bhaile Raghnaill agus Cooper a' smaoineachadh gun dèanadh iad an t-Eilean Sgitheanach dheth 's dh'fhalbh àsan moch sa mhadainn a-rithist air pacaid na mailichean, a' dèanamh air Dùn Bheagain.

Ach 's ann a thàinig a' mhadainn cho fìor dhoirbh 's gur ann a b' fheudar dhan Eliza tionndadh agus ruith ron a' ghaoith agus 's ann air Tairbeart na Hearadh, 's ann a chaidh iad air tìr.

Nis dòigh air choireigin, bha fiosrachadh air tighinn a Thaigh Ròdail gu robh i air teiche. Feumaidh gun d' fhuair iad fios tarsainn gu math luath. Agus 's e fear a bha ann an Taigh Ròdail aig an àm, 's e bràthair do Sheumas Ruadh Bhaile Raghnaill a bh' ann agus 's e am bàillidh a bha air oighreachd na Hearadh, am bàillidh Dòmhnallach mar a chanadh iad ris as na Hearadh, agus bha fìor dhroch cliù aige fhèin thoireadh a bhith trom air na daoine.

Gu dearbha mar a bha aig Seumas Ruadh Bhaile Raghnaill agus aig Cooper ann an Uibhist a Tuath thoireadh na daoine fhuadach à Solas.

'S e an ath rud tha fhios againn air, 's gann a bha iad air tìr air an Tairbeart nuair a nochd bràthair a h-athar, am Bàillidh Dòmhnallach agus dh'fhalbhadh leatha an aghaidh a toil a Ròdal, agus cha robh aig a' Bhàillidh Bheag, Dòmhnall Dòmhnallach, ach dèanamh air a' chuan a-rithist agus tilleadh dhan Eilean Sgitheanach.

Co-dhiù bha Cooper agus Fear Bhaile Raghnaill aig an dearbh àm a' siubhal air feadh an Eilein Sgitheanaich, 's iad gun fhios aca gu robh ise air a dhol air tìr as na Hearadh agus chaidh an gnothach seo air adhart ged tha na stòireannan ag ràdh gur ann làrna-mhàireach, cha b' ann. Chaidh an gnothach seo air adhart suas ri cola-deug.

Nis an ceann a' chola-deug bha cruinneachadh ann an taigh-seinnse Thaigh an Lòin san Eilean Sgiathanach, faisg air Mogastad. Agus bha dròbh math dhiubh cruinn, Sgitheanaich a' chuid bu mhotha dhiubh, 's aon fhear Leòdhasach agus aon fhear t-Hearach agus Dòmhnall Mhogastad agus mac bràthair athar.

Agus thàinig fios thuca gu robh Cooper an oidhche sin fhèin agus Fear Bhaile Raghnaill, gu robh fios aca dè bh' air tachairt, 's gu robh iad am Port Righ air a' rathad a Dhùn Bheagain 's gu robh iad a' falbh moch sa mhadainn a Ròdal.

Nist bha an èiginn ann, agus thachair gu robh bàta eile, agus seo far a bheil a' mealladh air tòrr dhaoine. Bha dà bhàta ann air an robh an Eliza agus an dara turas chan e am bàta aig Dòmhnall Fìdhleir a bh' ann idir. Chan e an Eliza Macleod a bh' ann idir ach bàta eile ris an canadh iad an Eliza Clow a bha le fear as an Eilean Sgitheanach.

Fhuair iad an Eliza Clow agus tharraing iad, 's bha trì duine deug as an sgioba, mar a thuirt mi, aon Hearach, aon Leòdhasach, ris an canadh iad Dòmhnall Leòdhasach, fear MacCoinnich, agus an còrr dhiubh 's e Sgitheanaich a bh' annta agus Dòmhnall Mhogastad fhèin.

Ràinig iad Ròdal mu cheithir uairean sa mhadainn a rithist. Fhuair iad fios aig a' Ghrèidheir, (feumaidh gu robh e air an taobh), gu robh Seasaidh car na prìosanach as an Taigh Mhòr, gu robh bean bràthair a h-athar a' cadal còmhla rithe ann an rùm ris an canadh iad an rùm dearg.

Tha sinn a' cluinntinn as an eachdraidh-bheòil gun do dh'fhàg searbhant a bha taobh aice ri Dòmhnall, gun do dh'fhàg i fosgailte an doras mòr. Co-dhiù, tha fhios againn gun d' fhuair Dòmhnall a-staigh. Chaidh e suas a staidhre, chaidh e chun an rùm dhearg agus dh'èigh e air Seasaidh.

Ach dhùisg bean bràthair a h-athar as spot agus dh'èigh i na creachan agus dh'èirich am Bàillidh Dòmhnallach e fhèin agus bha 'n èigheach air feadh an taighe, 's bha solais a' lasadh thall 's a bhos. Agus chaidh am Bàillidh sìos a' staidhre agus bha an dròbh dhaoine sin, na Sgitheanaich 's an criutha bha sin uile a' seasamh a-muigh is mhaoidh e orra gun cuireadh e an gunna riutha.

Thuirt e, tha e coltach, "Fhad 's a mhaireas fùdar is luaidhe bheir mis oirbh!"

Co-dhiù, tharraing iad air ais rud beag an uair sin 's cuimhnich gu robh Dòmhnall Dòmhnallach car na phrìosanach a-staigh aig an dearbh àm. Agus dh'fhalbh am Bàillidh Dòmhnallach agus thill e ann an ceann beagan mhionaidean le seachdnar no ochdnar dhe na seirbheisich, dhe na sgalagan. Chaidh iad a-staigh dhan taigh agus ann an tiotan nochd clèireach na h-oighreachd. Nochd e mach agus gunna aige, agus mhaoidh e orra. Agus an duine a bha seo, Dòmhnall MacCoinnich, Dòmhnall Leòdhasach, thuirt e, "Chunnaic sinn an gunna roimhe!"

Agus dh'fhalbh e fhèin is fear de na Sgitheanaich, Teàrlach MacFhionghain, agus a dh'aindeoin gu robh an gunna aig a' chlèireach, rug iad air agus thug iad dha stràc mhath man a' cheann le cuaille mòr bata, agus leag iad e agus thug iad bhuaidhe an gunna. Agus tha e coltach gu robh fhuil ga dhalladh.

An ath rud a chualas, 's e gu robh e ag èigheach "Murt! Murt!" 's fhuair e às na làmhan aca, 's theich e staigh.

Theich na seirbheisich uile a-staigh 's dhùineadh an doras agus an ceann tiotan chuir Dòmhnall a cheann a-mach air an uinneig shuas a' staidhre is dh'èigh e dha na gillean iad a bhith staigh, gu robh esan na phrìosanach a-staigh.

Bha cuid a ràdh gur e crann bàta a fhuair iad, ach chuir iad an doras mòr co-dhiù a-staigh na spealgan agus thòisich sabaid a-staigh air a' staidhre le bataichean 's le dùirn, 's le brògan 's a h-uile rud a bh' ann.

Co-dhiù fhuair na gillean suas a' staidhre. Bhrist iad a-staigh dhan a' rùm dhearg. Bha Seasaidh dìreach deiseil a' cur oirre a h-aodaich an uair sin Bha caran de... mar a th' anns an òran:

Co-dhiù, bha bean an taighe, bean a' Bhàillidh ag èigheach nan creachan agus i ag èigheach "O an ainm Dhia, illean, na dèanaibh cron!" agus thuirt, tha mi smaoineachadh gur e Dòmhnall Leòdhasach a thuirt, "Cha dèan sinn cron ma gheibh sinn a' rud tha dhìth oirnn. Mur a faigh, bidh cuirp ann a' sheo a-nochd!"

Agus co-dhiù thug iad sìos a staidhre i, 's bha tuilleadh sabaid ann, is rug am Bàillidh air Seasaidh a' feuchainn ri cumail air ais, ach thug iad bhuaidhe i agus na fhianais-san thuirt a' chàraid òg ri chèile gu robh iad deònach a chèile a phòsadh. Agus 's e mar a thuirt iad, Justice of the Peace a bh' as a' Bhàillidh agus tha e coltach gun d' thuirt Dòmhnall Mhogastad gu seasadh seo an àite pòsaidh oir gun d' thuirt iad seo air a bheulaibh. Chan eil fhios a bheil seo buileach fìor!

Ach thog iad sìos an cladach orra. Chuir iad Seasaidh air bòrd an Eliza Clow agus an uair sin 's ann a thill na seòid agus ghabh iad gu math dha na seirbheisich a-rithist le na bataichean 's le na dùirn.

'S bha e air a ràdh nach robh duine air oighreachd Ròdail a bha comasach air car a dhèanamh làrna-mhàireach leis an dìol a rinn na Sgitheanaich orra. Co-dhiù tha sin fìor no nach eil.

Co-dhiù, fhuair iad tarsainn a' Chuain Sgìth. Chuir iad a-staigh aig Cill Mo Luag dìreach airson tiotan. Leig iad às pàirt dhen a' sgioba ann a' shin. Rinn iad an uair sin air Geàrrloch. Às a' sin chaidh a' chàraid òg a Dhùn Èideann, cuid ag ràdh gun deach iad a Ghretna 's gun do phòs iad a' sin an toiseach aig a' ghobha, 's gun do thill iad a Dhùn Èideann. A' rud tha fhios againn air gun do phòs iad an Dùn Èideann as an Eaglais Ghàidhealaich ann a' shin agus tha na stòiridhean ag innse gun deach iad as a' spot a-null a dh'Astràilia.

Cha deach. Bha iad grunn mhìosan an Alba. Bha cùirt an Inbhir Nis mun ghnothach. Bha esan air a thoirt suas seach gun bhrist e a-staigh a Thaigh Ròdail agus dithis dhe na fir, Teàrlach MacFhionghain às an Eilean Sgitheanach agus Dòmhnall Leòdhasach. 'S ann deireadh an t-samhraidh no toiseach an fhoghair, 's ann a bha a' chùirt ann...

Bha Cooper is iad sin na fianaisean air a' chùirt ach gu math fortanach do Dhòmhnall chòrd an fhianais aigesan na b' fheàrr ris an jury na chòrd an fhianais aig Cooper 's aig càch. 'S thugadh Seasaidh fhèin a-staigh dhan a' bhogsa, 's ged nach d' thuirt i guth, bha daoine cho fada air a taobh agus cha tug an jury ach 10 mionaidean air an gnothach a chuir ma sgaoil buileach agus bha saorsa aca.

Tha e coltach gun do lean dròbh mòr de mhuinntir Inbhir Nis as an dèidh, is iad ag èigheach 's a cheeradh 's chaidh iad a thaigh fear Stiùbhartach, a' fear lagha bh' aca, 's chaidh an dròbh a bha seo timcheall an taighe 's bha 'd fad ùine ann a' shin a' dèanamh fuaim 's ag èigheach.

Nise 's docha gu robh bliadhna na dhà as a dhèidh sin mun deach iad a dh'Astràilia. 'S bha taca aca ann a' shin agus bha teaghlach aca agus tha fhios againn gu robh Seasaidh beò gu 18 96 agus bhàsaich i ann a' Hartfield, faisg air Melbourne.

Bha esan air bàsachadh beagan bhliadhnaichean ron a sin."

Tuilleadh Fiosrachaidh

Tha òraid, the Balranald Elopement, a thug Dòmhnall Eàirdsidh Dòmhnallach do Chomunn Gàidhlig Inbhir Nis ri lorg anns na Transactions of the Gaelic Society of Inverness, Vol. LVI (1988-1990) agus tè eile Songs of the Balranald Elopement anns na Transactions of the Gaelic Society of Inverness, Vol. LVII (1990-1992).

Seinneadairean / Performers