Calum 'Ruadh' MacNeacail
Rugadh Calum 'Ruadh' MacNeacail, mac le Iain mac Uilleim agus le Anna Dhòmhnaill Ruaidh, an Gead an t-Sailleir am Brà ighe Phort Rìgh san Eilean Sgitheanach air 19 Mà rt, 1902. B' e coitearan agus croitearan a bh' anns na daoine aige agus chanadh e gu robh Leòdaich, Peutanaich agus Stiùbhartaich am measg a shinnsearachd.
Bha deichnear chloinne san teaghlach.
Dh'fhàs Calum Ruadh suas ann an coimhearsnachd as an robh dualchas agus cà nan fhathast là idir. Bha a mhà thair, Anna Ruadh, a rugadh sa Bhaile Mheadhanach ann an 1861, ainmeil airson a cuid òrain agus na b' aithne dhi dhiubh.
Anns an ro-rà dh a sgrìobh e airson an leabhair, Bà rdachd Chaluim Ruaidh, a dh'fhoillsich Gairm ann an 1975, tha Calum ag innse:
"Bha ùidh agam riamh ann am bà rdachd agus bha mòran bà rdachd a' dol sa Bhrà ighe an uair a bha mise òg. Bha cèilidhean a' dol an uair ud agus bha meas air òrain èibhinn aig na cèilidhean sin.
Bha mise còmhla ris na bà ird a h-uile cothrom a gheibhinn. An uair nach bithinn rim fhaicinn mun cuairt, 's ann còmhla ris na fir ud a bhithinn, Niall Ceannaiche agus Teà rlach a' Phosta. Bha seann òrain a' dol cuideachd agus feumaidh mi aideachadh gun do thog mi gach seòrsa an uair a bha mi glè òg.
Cha robh mi ach naoi bliadhna deug an uair a rinn mi a' chiad òran. 'S e chuir gu bà rdachd mi gun robh an teaghlach againn a' fà gail Gead an t-Sailleir agus a' dol a dh'fhuireach a Chamus Tianabhaig. Bha mise smaoineachadh nach bithinn beò air falbh o mo chà irdean agus mo luchd-eòlais."
Tha mi 'n dĂąil, tha mi 'n dĂąil,
Tha mi 'n dĂąil ri bhith tilleadh
Dh'ionnsaidh Cnoc Dhòmhnaill Alasdair Mhòir.
Air an òg an robh mise.
Tha mi 'n dĂąil, tha mi 'n dĂąil.
Chruinnich fir a' bhaile chòir
Aig a' Phort mhòr, fad o mhulla'
Bha mo ghaol-s' ann, Anna Mhòr,
'S i ri còineadh 's ri tuireadh.
Tha mi 'n dĂąil, tha mi 'n dĂąil.
Chuir Calum Ruadh a' mhòr-chuid dhe bheatha seachad sa Bhrà ighe a' croitearachd agus aig amannan ag iasgach bhradan:
Horo hù hì ill ù ò
'S mi bha sunndach ruith a' bhradain.
Horo hù ò hì ill ù ò.
Seo mar bh' ann, 's e seo an fhìrinn
Dh'fhalbh mi fhìn air sgrìob sa mhadainn.
Gus am faicinn am buntĂ ta
A chuir mi gu trĂ th as t-Earrach.
Chaidh mi sin chun a' lòin
Aig an òb ri taobh na caradh.
Chunna mi e, bradan tarrgheal
'S e mar airgead a' lasadh.
Leum mi staigh airson a mharbhadh
'S mi gun arm gu mhaide.
Anns a' chladach gu math luath mi
'S mi ga bhualadh le mo chasan.
Fuil a' bhradain air mo chòta
'S mi ga dhòrnadh sa chlaigeann.
Fuil a' bhradain air mo lèine
'S cha robh gèilleadh san t-sabaid.
Shaoilinn gur e cathadh lĂ in
Bh' air an trĂ igh ann le chuid lannan.
Chunna mi tighinn far a' chuain i
Chailin ruadh sin Ă DĂąn Cana.
Dh'èigh i "Beir air mun a' gharbhan
'S ni thu mharbhadh, a Chaluim.
Nach d' thuirt mise riutsa bhròinein
Gum biodh lòn agad ri d' mhaireann."
Bha Calum Ruadh tric a' dèanamh òrain èibhinn. Bha sùil gheur aige agus cha robh leisg air a bhith a' tarraing às a nà baidhean, mar a tha soilleir agus e ag innse mar a thà inig aiseil don Bhrà ighe:
Bha dithis mhaighdeann sa bhaile,
Tè air an robh Anna, agus Mà iri;
Chuir iad fios air falbh a Ghrianaig
Is iad ag iarraidh buntĂ ta;
Kerr's Pinks a bha iad ag iarraidh
'S e bu lionmhoire gu fĂ s dhaibh,
Is dh'fhĂ g iad Pink Ă s anns an diochuimhn'
As an litir chiallach chĂ irdeil.
Nuair a dh'fhosgladh an Grianaig an litir
'S a chunnacas am fios a bha innte
"'S e tha iad ag iarraidh ach chair
As a' BhrĂ ighe," ars MacphĂ rlain;
"Cuiribh fear air falbh le rèile
Na biodh mionaid fhèin a dhà il ann."
Is chuireadh gu cidhe Phort Rìgh e
Is chuir Port Rìgh fios chun a' Bhrà ighe.
Dh'fhalbh na gruagaichean air madainn
Foghainteach, sgairteil, mar a bha iad,
Rachadh iad ri muir is monadh
'S ann a' trotan a bha iad;
Nuair rà inig iad stòr a' bhaile
'S a chunnaic iad an rud a thĂ inig,
"Nach e an trĂ ill e," ars Anna;
"Madadh," 's e thuirt MĂ iri.
Chaidh telegram air falbh an uair sin
Glè luath gu MacPhà rlain:
"Send as required," 's e fhuair e;
As na sgrìobh Mà iri.
Muinntir Ghrianaig rinn an lasgraich;
"Aiseal, 's e bh' ann," thuirt Ă san,
"Is cuiribh fear air falbh le rèile dhaibh
Na biodh mionaid fhèin de dhà il ann."
Tighinn a-mach ann am Port Rìgh dha
Bha e pìobaireachd 's a' rà inich,
Is chuir iad a-staigh dhan a' stòr e
Cha b' e ròp a bh' air ach hawser!
E cho fiadhaich ri leòmhann
Is e cheart cho mòr ri cà mhal;
Is bha iad a' cur gainmheach na chluasan
Gus an cluinntir shuas sa BhrĂ ighe e.
Chaidh an dĂ rna fios a-rithist
Dh'ionnsaigh nìghneagan a' Bhrà ighe;
Is dh'fhalbh iad an dĂ rna uair
Dol a thoirt a-nuas a' bhuntĂ ta;
Nuair a chaidh iad staigh don Stòr
Is sheallte am beathach mòr a thà inig
Dh'èigh Anna, "Thì na glòire,
Coineanach mòr an t-Sà tain!"
"Cùm do theanga, òinnsich
'S e th' ann ach pony!" arsa MĂ iri,
"Tè dhen bhreed a bh' aig Iòsaph
Nuair a dh'fhògradh e bho chà irdean;
Bheir sinn dhachaigh e, a bhrònag,
Mur e bò a th' ann, 's e à igeach!
Is bheir e am brùchd far a' Phort Mhòir dhuinn
Is bheir e mhòine far an Àird dhuinn."
Ann an 1934 phòs Calum Ruadh agus Peigi NicCalum à Camus Tianabhaig.
Aig à m an Dà rna Cogaidh bha e ann am Feachd an Adhair, ach 's e glè bheag de bhà rdachd a rinn e aig an à m seo:
"Feumaidh mi aideachadh nach do chuir gach ulla-thruis a bh' ann gu bà rdachd idir mi. Rinn mi aon òran Beurla, ach cha tà inig bà rdachd Ghà idhlig thugam idir. Bidh mi smaoineachadh gu feumainn a bhith air mo shitig fhèin mun tigeadh bà rdachd thugam."
Mar a mhìnich an t-Ollamh Dòmhnall Meek ann an lèirmheas a rinn e air an leabhar Bà rdachd Chaluim Ruaidh anns an iris Gairm, (Àireamh 93, Geamhradh 1975-6), bha spèis aig Calum dha dhualchas:
"Tha e glè mhothachail gur h-ann a' leantail cas-cheuman a shinnsireachd a tha e ann a bhith a' snìomh a bhà rdachd."
Agus dh'aidich Calum fhèin sin gu toileach:
"Lean mise an seòl bà rdachd a b' aithne dhomh, an seòl bà rdachd a bha dol sa Bhrà ighe an uair a bha mise òg. Tha bà rdachd ùr a' dol an-diugh, ach feumaidh mise cumail ris a' bhà rdachd a b' aithne dhomh agus ma chòrdas i rium fhìn, bidh mi an dòchas gun toir i beagan toileachais do luchd-leughaidh thall 's a-bhos. Ma bhios sin mar sin, bidh mise riaraichte."
Cha b' e a-mhà in tachartasan agus daoine sa choimhearsnachd aige fhèin mu robh Calum a' sgrìobhadh. Anns an leabhar tha cuspairean leithid Cùmhnantan Sìthe Pharis, Cumha Arnheim, is Òran Nuremberg. Rinn e an dà n 'Blà r Chaol Àcainn' nuair a bha aimhreit air cidhe Chaol Àcainn mun chiad aiseig Sà baid air 6 Ògmhios, 1965, a' dearbhadh nach robh leisg air beachdan là idir fhoillseachadh:
Ùghdair na h-aimhreit 's na mì-riaghailt
Nach e sin an Diabhal 's a mhallachd;
'S nach e sin a bha 'n Caol Àcainn
Mhadainn shĂ baid seo rinn crois ann,
Rinn cĂąis-mhagaidh dhen an Ă ite
Anns gach ceĂ rna th' air an domhain
'S gun cumamaid cuimhne gu brĂ th air
Blà r Chaol Àcainn mo bhonaid.
Dh'fhà g Calum Ruadh a shealladh fhèin againn air mar nach b' urrainn dha a bhà rdachd a sheachnadh chionns gu robh i na dhualchas:
'S tric thuirt riumsa mo mhĂ thair
"Chaluim, a ghrĂ idh, nach stad thu dhith.
'S i bheir fhathast dhut am bĂ s
Chan eil mo dhĂ il-sa fada leat"
Fhuair mi bhuaipe gibht nam bĂ rd
Bha 'n Dòmhnall Bà n an ceannaiche;
'S e siud dh'fhà g mise snìomh nan dà n
'S a dh'fhĂ g a' ghrĂ in sa bhaile orm.
Bha nam shinnsir Iain StiĂąbhart
'S fhad na smĂąr fon talamh e
BĂ rd cho math 's a bha san dĂąthaich
Fhuair e cliĂą nach d' dhealaich ris.
Cha cholaich mi e ri Rob Donn
No 'n sonn Mac Mhaighstir Alasdair;
Cha b' ann domhain a bha rann
Ach gearradh-cainnt mar fhasan aig'.
Chomhairle chuireas mise bhuam
Air luchd droch thuaileis sgannalach
Iad chreidsinn seo gu math luath
Tha Calum Ruadh glè fhaisg orra.
Chaidh a chlà radh le Sgoil Eòlais na h-Alba agus tha cuid de na clà raidhean sin rim faotainn air CD Calum Ruadh, Bard of Skye (Greentrax 9007) agus a-nis air an là rach-lìn aig Tobar an Dualchais.
Chaochail Calum Ruadh air 25 Gearran, 1978.
Â鶹Éç iD
Stiùireadh a’ BhBC
Ceangalaichean Â鶹Éç
Copyright © 2015 Â鶹Éç. Chan eil uallach air a' BhBC airson na th' air lĂ raich-lìn eile.
Gheibhear sealladh nas fheà rr den duilleig seo le sealladair lìn nas ùire agus na duilleagan stoidhle (CSS) air. Ged a chithear susbaint na là raich leis an t-sealladair lìn a th' agaibh, tha sinn a' moladh an dreach as ùire den bhathar-bhog ur sealladair a thoirt a-nuas, no ur duilleagan-stoidhle a chur air ma ghabhas sin dèanamh.