Â鶹Éç

Dòmhnall MacPhilip

Rugadh Dòmhnall MacPhilip ann am Beàrnaraigh na Hearadh san Fhaoilleach 1926, sia seachdainean an dèidh bàs athair. B' i a mhàthair, Peigi Anna NicLeòid NicPhilip, an dàrna bean a bh' aig athar.

Bha iad an toiseach a' fuireach an taigh a sheanair ach, nuair a bha Dòmhnall mu cheithir bliadhna a dh'aois, chaidh e fhèin, a mhàthair, a leth-phiuthar agus a bhràthair a bha còig, a dh'fhuireach a thaigh beag tughaidh air Rubha nam Bodach an ceann a deas an eilein. Bha a mhàthair air an taigh seo fhaighinn bho bhodach, Coinneach Mac Gille Mhoire, agus bha e ceangailte ri taigh Choinnich. Bha leth-bhràthair eile aige, Dòmhnall Ailig a bha mu ochd-deug aig an àm agus a chaidh a Chanada goirid an dèidh seo.

Chaidh Dòmhnall dhan sgoil am Beàrnaraigh, a' coiseachd trì mìle innte agus trì mìle dhachaigh. Fhuair e cead an sgoil fhàgail aig aois ceithir-deug gu leth, chionns gun deach e innte 's e na b' òige nan aois laghail.

Nuair a dh'fhàg Dòmhnall an sgoil thug e seachd mìosan ann an 1941 ag obair aig triùir bhràithrean, Dòmhnallaich às Na Hearadh, a bha nan cìobairean air Eilean Phabaigh.

An dèidh sin chaidh e a dh'fhuireach còmhla ri a bhràthair Tormod a bha air obair fhaighinn an Gleann Comhann. Fhuair Dòmhnall obair ann an Ceann Loch Mòr ach cha b' fhada gus an deach a thogail dhan chogadh agus do Chabhlach an Rìgh. A dh'aindeoin seirbheis a thug e air na h-Atlantic Convoys, thàinig e sàbhailte às.

Bha Dòmhnall ann an obraichean eadar-dhealaichte an dèidh a' chogaidh. Thug e 25 bliadhna na mhaor-sìth an Glaschu agus thug e greis aig Oifis nan Cìsean. Bha e aig obair na h-ola ann an Àird nan Saor agus bha e ag obair ann am banca an Inbhir Nis.

"Nuair a thòisich mi fhèin air sgrìobhadh, 's ann à Bhatarnais a bha a' bhean agam agus bha ùidh aice as a' Ghàidhlig. Agus nuair a chaidh sinn an turas a bha seo suas gu Bhatarnais bha i a' ràdh rium "A Dhòmhnaill," ars ise, "nan tigeadh na seann bhàird air ais!"

Ars ise, "Mar tha an t-àite air falbh, na taighean air a' reic, daoine Gallda, 's chan fhaic thu duine a' treabhadh 's chan fhaic thu duine ag iasgach ann an geòlaidh. 'S tha an t-àite eadar-dhealaichte."

"Chì mi daoine a' treabhadh." arsa mise.

"Chan fhaic thu each is cairt, is eich is crann, tòrr de rudan mar sin."

"Och," arsa mise rithe, "Sgrìobhainn fhèin òran dhut!"

"Och, tha e sgrìobhte agad a-nise!" ars ise, "Chan eil bàrd an-diugh ann a' Bhatarnais ann."

"Och," arsa mise, "tha mi smaoineachadh gun deigheadh agam air piullachan beag de dh'òran a sgrìobhadh dhut. Agus chuirinn fonn cuideachd air."

"O," ars ise, "Tha e sgrìobhte agad a nise, a Dhòmhnaill!"

Thachair gu robh am Â鶹Éç ag iarraidh òrain ùra agus co-dhiù sgrìobh mi a' fear seo Coill an Fhàsaich dhi, agus chuir mi fonn air, agus chuir mi air teap e agus chluich mi dhi e. Agus thòisich i air gàireachdaich agus "Cha d' thusa," ars ise, "a sgrìobh riamh sin!"

"Faighneachd dha do bhràthair. Tha e eòlach air òrain Bhatarnais an Eilein Sgitheanaich."

'S chluich i air a' fòn dha bràthair e agus "O tha mi smaoineachadh," ars esan, "gur e Iain Fearghasdan no fear dhiubh sin a sgrìobh an t-òran sin."

"Bha mi smaoineachadh sin!" ars ise.

"Co-dhiù" arsa mise rithe, "tha mi dol ga chuir a-staigh airson na deuchainnean tha seo airson òrain ùra. Tha mi dol a chuir an fhear seo a-staigh."

Agus dh'fhàs an t-aodann aice cho dearg. "O chan fhaod thu sin a dhèanamh!" ars ise.

"Och, glè mhath" arsa mise.

Agus sgrìobh mi gun fhiosda dhi fear... bha a' nighean bheag a bh' agam, bha i an uair sin trì no ceithir. Sgrìobh mi fear dhith-se cuideachd, fhios agad, gus nach biodh i a' faireachdainn gu robh i air a fàgail a-mach à cùisean. Sgrìobh mi e, 'Mo Nighean Bheag Bhàn', agus mar a thachair bha an dà òran as na deuchainnean mu dheireadh aig a' BhBC. Sin mar a sgrìobh mi Coill an Fhàsaich.

Agus 's iomadh bogsa chocolates a fhuair a' bhean agam air sgàth an òrain sin agus 's iomadh drama mhòr a fhuair mi fhèin cuideachd. Chòrd e uabhasach ri na Sgitheanaich chionn bha daoine mar gum biodh iad air sguir a sgrìobhadh òrain Ghàidhlig."

Choisinn an t-òran cuideachd am prìomh dhuais aig an Fhèis Pan-Cheilteach ann an Èirinn ann an 1975.

Chaochail Flòraidh na meadhan aois agus rinn Dòmhnall cumha bòidheach, 'Ròsan', dhi:

Phòs Dòmhnall, airson an dàrna uair, Catrìona NicColla à Baile Chaolais. Bha e air a bhith eòlach oirre ron chogadh agus bha an dithis aca nam banntraichean.