Main content

Litir do Luchd-ionnsachaidh 1016

Tha Ruairidh MacIlleathain air ais le Litir do Luchd-ionnsachaidh na seachdain sa. Litir 脿ireamh 1016.

Available now

5 minutes

Last on

Wed 9 Jan 2019 23:00

Clip

Litir 1016: T矛 agus Raibeart Fortune

Tha cuimhne agam fhathast air a鈥� chiad turas a fhuair mi cupa cofaidh air a鈥� Chomraich. Bha mi a鈥� tadhal air seann bhoireannach a bha c脿irdeach dhomh agus thuirt i rium, 鈥楢n gabh thu copan teatha, a Ruairidh?鈥� Mus d鈥� fhuair mi cothrom freagairt a thoirt seachad, dh鈥檃tharraich i a beachd. 鈥楴o d猫 mu dheidhinn cofaidh? Am b鈥� fhe脿rr leat cofaidh?鈥�

Bha sin anns na seachdadan agus, roimhe sin, chan eil cuimhne agam air cofaidh fhaicinn air a鈥� Chomraich, gun luaidh air 貌l, co-dhi霉 am measg nan seann Gh脿idheal. Bhiodh mo sheanmhair a鈥� gabhail 迟矛 鈥� no teatha 鈥� fad an latha o mhoch gu dubh. Uaireannan cha chuireadh i na duilleagan ann am poit. Bhiodh i gan cur ann an cupa, 始s chuireadh i uisge goileach orra. Agus an ceann d脿 mhionaid bhiodh 鈥榯eatha nan ce脿rd鈥� aice, mar a chanadh i fh猫in.

Tha e doirbh a bhith a鈥� smaoineachadh air Alba 脿s aonais 迟矛. Tha i cho bitheanta. Ach bha uair ann nuair nach robh an 迟矛, air a bheil sinn e貌lach an-diugh, anns an Roinn E貌rpa idir. A-nise, tha feadhainn ga f脿s ann an Alba fh猫in.

Bha mi ann an Lios M貌r an-uiridh agus, far an robh sinn a鈥� fuireach, bhathar a鈥� f脿s 迟矛 air a鈥� chroit. T矛 dhonn agus 迟矛 bh脿n. Cha d鈥� fhuair mi blas dhiubh, ach chan eil adhbhar agam a bhith a鈥� smaoineachadh nach biodh iad math, blasta. Tha feadhainn ga f脿s gu coimeirsealta ann an Alba, leithid ann an Siorrachd Pheairt.

Bha grunn Albannach an s脿s ann a bhith a鈥� brosnachadh gn矛omhachas f脿s na 迟矛 o chionn fhada. Mar eisimpleir 鈥� Raibeart Fortune. Ann am meadhan an naoidheamh linn deug, bha esan ann an S矛onaidh, far an do ghoid e lusan 迟矛 airson Companaidh Bhreatannach nan Innseachan an Ear.

Bha sin an aghaidh an lagh agus bha an obair aig Fortune gu math cunnartach. Chaidh e timcheall ann an riochd marsantach S矛neach, ag innse do dhaoine gun robh e 脿s an fh矛or cheann a tuath, agus chaidh e fad air falbh bho na puirt-mhara far an robh cead aig E貌rpaich a bhith. Uaireannan, bhiodh e air falbh airson tr矛 m矛osan agus chaidh e gu 脿iteachan far nach robh E貌rpach air a bhith ann roimhe.聽

Cheannaich e lusan 迟矛 agus fhuair e iad gu Hong Kong. 脌s a sin, chaidh iad chun nan Innseachan. Ach cha b鈥� urrainn do Fortune s霉il a chumail orra an uair sin, agus chaill e m貌ran dhiubh air b貌rd nan long. Uile-gu-l猫ir, thathar a鈥� d猫anamh dheth gun do ghoid e tr矛 m矛le deug lus agus deich m矛le s矛ol.

An toiseach, 始s e 迟矛 uaine a bha Fortune a鈥� cruinneachadh. Ach bha f猫ill mh貌r air 迟矛 dhubh, agus rinn e oidhirp mh貌r gus lusan agus s矛ol a chruinneachadh dhen 迟矛 dhuibh ann am Fujian. Anns a鈥� Ghearran ochd ceud deug, caogad 始s a h-aon (1851) dh鈥檉h脿g e Shanghai airson a dhol do na h-Innseachan. A bharrachd air lusan is s矛ol, thug e leis sguad de thuathanaich Sh矛neach aig an robh na sgilean is e貌las airson 迟矛 dhubh fh脿s. Bha beatha 霉r gu bhith aca anns an Hiomalaithea anns na h-Innseachan. Agus bha gn矛omhachas m貌r 霉r gu bhith aig na h-Innseachan 鈥� gn矛omhachas a mhaireas chun an latha an-diugh.

Co-dhi霉, tha an t-脿m agam falbh airson cupa 迟矛 fhaighinn 鈥� no saoil an gabh mi cofaidh?

Faclan na Litreach

Faclan na Litreach: na seachdadan: the [19]70s; mo sheanmhair: my grandmother; teatha nan ce脿rd: travellers鈥� tea, historically known as 鈥榯inkers鈥� tea鈥�; Lios M貌r: Lismore; gu coimeirsealta: commercially.

Abairtean na Litreach

Abairtean na Litreach: tha cuimhne agam fhathast air a鈥� chiad turas a fhuair mi cupa cofaidh air a鈥� Chomraich: I [can] still remember the first time I got a cup of coffee in Applecross; a鈥� tadhal air seann bhoireannach a bha c脿irdeach dhomh: visiting an old woman who was related to me; dh鈥檃tharraich i a beachd: she changed her opinion; am b鈥� fhe脿rr leat?: would you prefer?; chan eil cuimhne agam air cofaidh fhaicinn, gun luaidh air 貌l: I can鈥檛 remember seeing coffee, not to mention drinking it; chuireadh i uisge goileach orra: she would put boiling water on them; tha feadhainn ga f脿s: some people grow it; chan eil adhbhar agam a bhith a鈥� smaoineachadh nach biodh iad math, blasta: I have no reason to think they wouldn鈥檛 be good and flavoursome; ann a bhith a鈥� brosnachadh gn矛omhachas f脿s na 迟矛 o chionn fhada: in encouraging the tea-growing industry a long time ago; far an do ghoid e lusan 迟矛 airson Companaidh Bhreatannach nan Innseachan an Ear: where he stole tea plants for the British East India Company; chaidh e timcheall ann an riochd marsantach S矛neach: he went around disguised as a Chinese merchant; gun robh e 脿s an fh矛or cheann a tuath: that he was from the far north; bho na puirt-mhara far an robh cead aig E貌rpaich a bhith: from the sea ports where Europeans were permitted to be; chaidh iad chun nan Innseachan: they went to India; uile-gu-l猫ir, thathar a鈥� d猫anamh dheth gun do ghoid e tr矛 m矛le deug lus: in total, it鈥� s reckoned he stole thirteen thousand plants; thug e leis sguad de thuathanaich Sh矛neach aig an robh na sgilean is e貌las airson 迟矛 dhubh fh脿s: he took with him a team of Chinese farmers who had the skills and knowledge to grow black tea.

Puing-ch脿nain na Litreach

Puing-ch脿nain na Litreach: An gabh thu copan teatha?: will you take a cup of tea? Interestingly not everybody uses the same Gaelic for 鈥榗up鈥� or 鈥榯ea鈥�; there are dialectal differences. 鈥楥up鈥� can be copan, cupan or cupa [pl. copannan, cupannan, cupaichean] and 鈥榯ea鈥� can be 迟矛 or teatha. All terms are mutually intelligible, of course. You can remain dialectally neutral and ask somebody, 鈥榓n gabh sibh sr霉bag?鈥� If they say, 鈥榞补产丑补颈诲丑鈥�, then you can enquire, 鈥榙猫 b鈥� fhe脿rr leibh?鈥� and, if it is tea, they will use either teatha or 迟矛.

Gn脿thas-cainnt na Litreach

Gn脿thas-cainnt na Litreach: o mhoch gu dubh: all day long [鈥榝rom early to dark鈥橾.

Broadcasts

  • Sun 6 Jan 2019 22:30
  • Wed 9 Jan 2019 23:00

Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic

Tha Litir do Luchd-ionnsachaidh air LearnGaelic (le PDFs)

All letters

Tha na litrichean uile an seo / The letters are available here

Podcast: Litir do Luchd-ionnsachaidh

Letter To Gaelic Learners

Podcast