Main content

An Litir Bheag 715

Tha Ruairidh MacIlleathain air ais le Litir Bheag na seachdain sa. Litir 脿ireamh 715.

Available now

4 minutes

Last on

Sun 27 Jan 2019 16:03

Clip

An Litir Bheag 715

Am faca sibh riamh dol-fodha na gr猫ine ann an 脿ite tropaigeach? Bidh a鈥� ghrian a鈥� dol fodha gu luath. Agus cha mhair solas an latha fada an d猫idh dol-fodha na gr猫ine.

Ach smaoinichibh air Alba as t-samhradh. Bidh a鈥� ghrian a鈥� dol fodha gu mall. Mairidh solas anns an iarmailt airson 霉ine mh貌r mus tig dorchadas ceart.

Cha bu ch貌ir dha a bhith na iongnadh, ma-th脿, gu bheil t貌rr fhaclan is abairtean ann an G脿idhlig co-cheangailte ri lughdachadh an t-solais anns an adhar aig 脿m dol-fodha na gr猫ine.

An toiseach 鈥� ciaradh. Bidh sinn a鈥� bruidhinn air ciaradh an fheasgair. Saoilidh mi gur e seann fhacal Ceilteach a th鈥� ann an ciar. Ach tha facal eile againn airson ciaradh an fheasgair a tha a鈥� tighinn bhon Bheurla Ghallta. 始S e sin 驳濒貌尘补诲丑.

Bidh camhanach 鈥� no camhanaich 鈥� a鈥� seasamh airson twilight. Canaidh sinn camhanach an latha no camhanach na maidne airson morning twilight, agus camhanach na h-oidhche airson evening twilight.听

Tha am facal breac-sholas ann cuideachd, agus breacarsaich. Ann am faclair Dwelly, tha an gn矛omhair ann 鈥� breac-shoillsich 鈥榞limmer as the twilight鈥�. Breac-shoillsich. Tha eadar-shoillsich aig Dwelly cuideachd airson 鈥榞limmer, as in twilight or dawn鈥�. Eadar-shoillsich.听

Tha am facal iomall-soillse ann聽鈥� iomall-soillse. Agus an fhionnairidh. Tha seanfhacal againn: Bheir fear na mocheirigh buaidh air fear na fionnairidh 鈥榯he early riser beats the evening watcher鈥�. Bheir fear na mocheirigh buaidh air fear na fionnairidh. 脠irichibh tr脿th, a ch脿irdean!

Tha sgarthanaich ann cuideachd airson 鈥�dawn鈥� no 鈥�twilight鈥�. Bha e an seo san sgarthanaich 鈥榟e was here at dawn鈥�.听

Airson evening twilight, tha d脿 abairt eile ann. Liath-fheasgar 鈥� tha sin ciallach gu le貌r, nach eil? Nuair a tha am feasgar a鈥� liathachadh. Agus iargal. Nise, 始s e facal inntinneach a th鈥� ann an iargal. Tha e st猫idhichte air iar 鈥� the west 鈥� far am bi a鈥� ghrian a鈥� dol fodha. Bha iar uaireigin a鈥� ciallachadh 鈥�behind鈥�. Bha iargal o th霉s a鈥� ciallachadh 鈥榬emote district鈥� 鈥� 脿 iar agus 肠霉濒 鈥� the behind place. 脌s a sin, tha sinn a鈥� faighinn an fhacail iargalta 鈥� inhospitable, churlish, surly. Nach annasach e gu bheil facal gr脿nda mar iargalta co-cheangailte ri dol-fodha na gr猫ine, a tha uaireannan cho br猫agha?

The Little Letter 715

Have you ever seen the sunset in a tropical place? The sun sets quickly. And the light of the day doesn鈥檛 last long after sunset.

But consider Scotland in summer. The sun sets slowly. Light remains in the heavens for a long time before proper darkness comes.

It shouldn鈥檛 be a surprise, then, that there are many words and phrases in Gaelic connected to the lessening of the light in the sky around sunset.

To begin with 鈥� ciaradh. We speak of ciaradh an fheasgair. I reckon ciar is an old Celtic word. But we have another word for 鈥榙usk鈥� that comes from Scots. That is 驳濒貌尘补诲丑.

Camhanach 鈥� or camhanaich 鈥� stands for twilight. We say camhanach an latha or camhanach na maidne for 鈥榤orning twilight鈥�, and camhanach na h-oidhche for 鈥榚vening twilight鈥�.

There is also the word breac-sholas, and breacarsaich. In Dwelly鈥檚 dictionary, there is the verb 鈥� breac-shoillsich 鈥榞limmer as the twilight鈥�. Breac-shoillsich. Dwelly has eadar-shoillsich for 鈥榞limmer, as in twilight or dawn鈥�. Eadar-shoillsich.

There is also the word iomall-soillse 鈥� iomall-soillse. And an fhionnairidh. We have a proverb: Bheir fear na mocheirigh buaidh air fear na fionnairidh 鈥榯he early riser beats the evening watcher鈥�. Bheir fear na mocheirigh buaidh air fear na fionnairidh. Get up early, friends!

There is also sgarthanaich for 鈥榙awn鈥� or 鈥榯wilight鈥�. Bha e an seo san sgarthanaich 鈥榟e was here at dawn鈥�.

For evening twilight, there are two other phrases. Liath-fheasgar 鈥� that鈥檚 meaningful, isn鈥檛 it? When the evening is turning grey. And iargal. Now, iargal is an interesting word. It鈥檚 based on iar 鈥� the west 鈥� where the sun sets. Iar at one time meant 鈥榖ehind鈥�. Iargal originally meant 鈥榬emote district鈥� 鈥� from iar and 肠霉濒 鈥� the behind place. From that, we get the word iargalta 鈥� inhospitable, churlish, surly. Isn鈥檛 it unusual that an ugly word like iargalta is connected to the sunset, that is sometimes so beautiful?

Broadcast

  • Sun 27 Jan 2019 16:03

All the letters

Tha gach Litir Bheag an seo / All the Little Letters are here.

Podcast: An Litir Bheag

The Little Letter for Gaelic Learners

An Litir Bheag air LearnGaelic

An Litir Bheag is also on LearnGaelic (with PDFs)

Podcast