Â鶹Éç

Lachann Mac an Lèigh (Lachann Dubh a' Chrògain)

Rugadh Lachann Mac an Lèigh, Lachann Dubh a' Chrògain, anns a' Chrògan am Muile, sa bhliadhna 1819. Na òige bha e a' seòladh thall thairis ach sguir e dhol gu muir agus fhuair e obair aig Cloinn Ghill Eathain, Uachdarain Locha Buidhe. Cha b' urrainn dha sgrìobhadh no leughadh ach bha e ag obair dhaibh mar bhàrd, mar iasgair agus mar phìobaire gus an robh e sean.

Anns an leabhar Lachann Dubh a' Chrògain (The New Iona Press, 2004) tha Maighread Dhòmhnallach Lobban ag innse mu sinn-sinn-seanair:

"Tha e coltach gun d' rinn Lachann mòran bàrdachd – òrain de gach seòrsa. Dh'fhaodte gur e na h-òrain aoireil a' bhàrdachd a b' fheàrr a rinn e. Nan robh e air a bhrosnachadh, bha teanga gheur, sgaiteach aige, agus mar sin bha daoine faiceallach mun cuireadh iad gruaimean air."

Tha Maighread Lobban cuideachd ag innse sgeulachd mu Lachann:

"Tha e coltach gu robh e math air searmonachadh. Anns na h-Eileanan bha iad tric gu feum air lay preacher. Chuir iad fios air Lachann aon uair airson tiodhlacadh a ghabhail.

Aig an ùrnaigh mu dheireadh chaidh e sìos air a ghlùinean agus chùm e air ag ùrnaigh airson ùine mhòr. Bha an sneachda tiugh air a' ghrunnd. Mu dheireadh thall, dh'fhosgail e a shùilean. Cha robh duine beò sa chladh ach e fhèin!"

Anns a' bhliadhna 1885, fhuair Dòmhnall MacPhàrlain don Phàrlamaid às leth nan croitearan agus bha Lachann a' guidhe gun cuidicheadh e daoine bochda:

Bha triùir oghaichean aig Lachann a bha nam bàird, Iain Dòmhnallach a sgrìobh Muile nam Fuar-bheann Mòr, Seumas Dòmhnallach a sgrìobh An t-Eilean Àlainn agus Lachann Dòmhnallach a rinn 'Mo Shoraidh don Eilean'. Bha e cuideachd na cho-ogha do Dhùghall MacPhàil a sgrìobh An t-Eilean Muileach.

Chaochail Lachann air 3 Cèitean, 1901, aig aois 84, agus lorg Maighread Lobban aithris air ann an Tìm an Òbain air 25 Cèitean:

"Chaidh a thiodhlacadh ann an seann chladh Chill Eòin. Ghiùlaineadh a' chiste air guailnean choimhearsnach is charaidean chun na tràigh bho bhaile a' Chrògain is pìobaire an uachdarain air an ceann – Màidsear na Pìoba MacPhàil, a b' àbhaist a bhith anns na 93rd Highlanders, a' seinn pongan milis 'The Flowers of the Forest' air an inneal-chiùil a bha gràdhach aig a' bhàrd nach maireann, agus air nach robh e fhèin gun deagh chomas.

Thugadh an t-uachdaran agus mòran den tuath tarsainn Loch Spealbhaidh chun a' chladaich thall an grunn bhàtaichean, am fonn tiamhaidh a-nis air atharrachadh gu 'The Land of the Leal'.

An dèidh do sheirbheis Ghàidhlig a bhith air a cuairteachadh aig an uaigh chaidh Lachann a chàradh anns an ùir bheannaichte anns a bheil mòran ghinealach de Chloinn an Lèigh nan laighe."