Â鶹Éç

Ruaraidh Caimbeul (Ròidseag)

Rugadh Ruaraidh Caimbeul, Ruaraidh mac Iain mac Dhòmhnaill 'ic Iain Bhàin, air an robh Ròidseag agus "An Case" mar fhar-ainmean, ann a' Loch a' Chàrnain an Uibhist a Deas air oidhche Nollaig, 1900. Mus robh e ach na chnapach, thàinig an teaghlach a dh'fhuireach gu Taobh a Deas Loch Baghasdal.

A thaobh na bàrdachd, cha b' e a cheannachd a rinn e. Bha an tàlant aig grunn math san teaghlach mar a dh'innis Iain MacAonghais (Iain Pheadair) air Â鶹Éç Radio nan Gàidheal air 31 Dùbhlachd, 1997:

"Bha Iain mac Dhòmhnaill 'ic Iain Bhàin ann, 's e bu shine de Chloinn Dhòmhnaill 'ic Iain Bhàin, agus Seonaidh mac Dhòmhnaill 'ic Iain Bhàin. Bha Seonaidh pòsta ach cha robh clann idir aige.

Ach Iain, bha mic aige a bha math air na h-òrain. Iain, a' fear as sine, agus bha Aonghas Iain math orra, agus gu h-àraidh Ruaraidh, a' fear ris an cante "An Case", bha esan math orra. Agus Seumas, bha e fhèin a cheart cho math.

'S bha rud as na Caimbeulaich a bha seo air fad, chan e a-mhàin òrain agus dèanamh òrain, ach naidheachdan is fios aca air a h-uile rud a bha dol air feadh na dùthcha o chionn ùine roimhe sin."

B' e Caimbeulach a bh' ann a' Ruaraidh bhon dà thaobh. B' e clachair a bha na athair agus bha a mhàthar, Màiri nighean Iain Ruaidh, na pupil-teacher ann a' Loch a' Chàrnain aig aon àm. Bha i cuideachd math air seinn agus chlàr Mairead Fay Seathach mòran òrain bhuaipe.

A rèir coltais bha Ruaraidh math san sgoil. Chaidh a chuir à Sgoil Ghearraidh na Mònadh gu Sgoil Dhalabroig far am faigheadh e foghlam aig ìre na b' àirde. Ach cha do dh'fhuirich e innte ùine mhòr sam bith. Mar iomadh balach Gàidhealach eile dhe linn, thog e air gu muir agus an obair ris am biodh e a' mhòr-chuid dhe bheatha.

B' e beatha chruaidh a bha aig seòladairean aig an àm, le uairean fada, droch bhiadh agus gainnead uisge air bhòidsichean a sheasadh bliadhna no còrr. Mar a chuir e fhèin e:

Dh'innis an Caiptean Iain MacAoidh à Gleann Dail mar a bhiodh Ruaraidh a' dèanamh òrain:

"Nuair a bhiodh e airson òran a dhèanamh, choisicheadh e mach air deac agus bhiodh e a' coiseachd air ais 's air adhart airson uair an uaireadair no mar sin, agus thigeadh e air ais agus an t-òran aige."

Chan eil mòran nach eil eòlach air an òran A Pheigi a Ghràidh a rinn Ruaraidh do Pheigi Dhòmhnallach, Peigi Sheonaidh 'ic Dhòmhnaill 'ic Lachlainn, a rugadh an Rubh' Ghàsanais ann an 1911. Rinn e òrain gaoil cuideachd do Cheitidh Anna NicNeacail às an t-Eilean Sgitheanach a bha a' teagasg air Taobh a Deas Loch Baghasdal airson greis agus a bha a' loidseadh an taigh Chloinn Anndra.

Ach bha Ruaraidh gu h-àraidh ainmeil airson eirmseachd, agus 's iomadh sgeulachd a bha air innse mu dheidhinn. Bha Ceitidh Alexander à Gleann Dail ag innse mu thuras a bha e an taigh-òsta Loch Baghasdal:

"An uair sin, 's e tocsaidean as am biodh iad a' faighinn leann. Agus feumaidh gu robh iad car trang, 's nach robh mòran aca airson an tocsaid a ruidhleadh a-mach no staigh, no càite robh iad a' dol ga chuir.

'S cò bh' as a' bhàr ach Ròidseag.

Chaidh iad a-staigh far an robh Ròidseag, 's thuirt iad ris am biodh e cho math 's gun cuireadh e car dhan tocsaid còmhla riutha.

"'S mise, a shìorrachd," arsa Ruaraidh, "a chuireas. Nach iomadh car a chuir i fhèin dhìomsa!"

Bha naidheachd eile air innse mu thuras a bha e air bàta Mhic a' Bhruthainn a' tighinn dhachaigh a Loch Baghasdal. Bha am bàta a' tighinn a-staigh gu Calbhaigh, agus bha grunn dhaoine, Ruaraidh nam measg, nan seasamh air an deac.

Thàinig a' fear a bha seo thuige, 's dh'fhaighnich e dha, "A bheil sibh a' tighinn aiste ann an a' seo, a Ruaraidh?"

"O chan eil," arsa Ruaraidh, "tha mi dol a dh'fhuireach gus a' faigh i staigh chun a' chidhe!"

Tha an aon eirmseachd cho tric ri fhaicinn ann an òrain leithid Òran na h-Airship:

Ann an 1941 bha Ruaraidh aig an taigh air Taobh a Deas Loch Baghasdal nuair a chaidh am Politician air na sgeirean mu leth mhìle an earra dheas air Calbhaidh, le còrr air fichead mìle case uisge-beatha anns na tuill aice. Bha e ag obair greis còmhla ris an fheadhainn a thàinig ga briseadh suas ach ged a bha e a' dol innte tron latha, tha e coltach gu robh e dol innte air an oidhche cuideachd.

Rugadh air agus chaidh e fhèin is feadhainn eile a thoirt gu cùirt an Loch an Madadh. Fhuair càch greis sa phrìosan, ach fhuair Ruaraidh às leis le bhith a' cumail a-mach gur e tilleadh innte a dh'iarraidh a sheacaid a rinn e an oidhche chaidh a ghlacadh.

Ann an 'Òran a' Pholitician', tha e ag ràdh:

Chaidh am bàta air an robh e àm a' chogaidh a chur fodha le torpedo agus, ged a shàbhail Ruaraidh aiste, chaidh a ghoirteachadh is b' fheudar dha tilleadh dhachaigh. Dh'ionnsaich e dràibheadh agus thug e greis ag obair do mharsanta, Dòmhnall Fearghasdan. Ach nuair a chaidh a' mharsantachd sin a reic, thill Ruaraidh gu muir.

Tha e coltach gur e seòldairean Leòdhasach a thug am far-ainm "An Case" air. Mar a thuirt Iain MacAoidh:

"'S e case a bh' ann, chionn cha robh e ach a' gàireachdaich abair bith dè an staid as am biodh e, agus 's ann mar sin a fhuair e an t-ainm. Bha meas mòr ac' air. Abair bith càite am biodh Ruaraidh, nan cluinneadh iad gu robh Ruaraidh as na Masons no an taigh-sheinnse eile ann a' Lunnainn, bha 'd a' cruinneachadh timcheall air. Agus bhiodh iad còmhla ris fhad 's a bhiodh iad ann am port."

Bha Aonghas Greumach (Am Misean) à Leòdhas tric an cuideachd Ruaraidh ann an iomadh baile puirt:

"Companaidh mhìorbhaileach a bh' ann an Ruaraidh. Chan iarradh tu bhuaidhe. Bha e math air seinn, 's chuala mi seinn e iomadach uair as na bàraichean as am bithinn fhìn a' callaigeadh.

Cha robh diofar cò a choinnicheadh e, cha chanadh iad càil dona mu dheidhinn Ruaraidh. Bha e cho faisg, 's cho tarraingeach, a' seòrsa duine a bh' ann dheth."

Bha an aon theisteanas aig Iain MacAoidh:

"Bha h-uile duine daonnan, bu toigh leotha tachairt air Ruaraidh chionn bheireadh e gàire orra ge bith dè mar a bha gnothaichean. Chuala mi gu leòr a bha còmhla ris aig muir a bha air falbh air bhòidsichean a bha gu math doirbh agus thigeadh Ruaraidh mun cuairt agus bha a h-uile duine an uair sin cho cridheil."

Fhuair Ruaraidh bàs aithghearr ann a' Lunnainn ann an 1947. Thugadh a chorp dhachaigh agus tha e air a thiodhlacadh ann an Uibhist.

Bha Ciorstaidh Chaimbeul, a bha pòsta aig Seumas a bhràthair, a' cuimhneachadh air:

"Cha robh e ro àrd buileach idir, ach 's e duine tiugh a bh' ann le aodann cruinn, toilichte. Bidh cuimhne aig a h-uile duine air Ròidseag. Chluinneadh iad e a' seinn a-mach 's a-staigh a' rathad. Mar a biodh e a' seinn bhiodh e a' feadaireachd, 's bha e daonnan cho toilichte. Chan fhaca duine gruaim riamh air."